Op-art
Lees meer over op-art – de kunst van de jaren zestig die platte beelden laat opbollen, golven en flikkeren met niets dan strepen, vierkanten en cirkels, van Victor Vasarely en Bridget Riley tot Soto en Cruz-Diez – en maak van een foto een optische illusie met de Op-art-app in PictorX.
Wat is op-art?
Op-art, kort voor optical art (optische kunst), is een stijl van abstracte schilderkunst die halverwege de jaren zestig de kunstwereld stormenderhand veroverde. De schilderijen bestaan uit niets anders dan precieze geometrische vormen – strepen, damborden, cirkels, stippen en vierkanten –, meestal in sterk contrasterend zwart-wit of in felle kleuren. Met grote zorg geschikt, misleiden deze eenvoudige vormen het oog: platte doeken lijken op te bollen, te golven, te flikkeren, te draaien of te trillen, en sommige maken de kijker zelfs een beetje duizelig. Op-art vertelt geen verhaal en toont de wereld niet; het onderwerp is het kijken zelf. De naam verscheen in 1964 voor het eerst in druk, in het tijdschrift Time, als tegenhanger van popart.
Oude illusies, nieuwe kunst
Op-art had zijn wortels in de wetenschap en in het Bauhaus. In de negentiende eeuw verzamelden psychologen optische illusies die laten zien hoe makkelijk het oog zich laat bedriegen: in het Hermann-rooster uit 1870 flikkeren grijze vlekken op de kruisingen van witte lijnen op een zwarte ondergrond, hoewel ze er niet zijn. In de jaren twintig leerde het Bauhaus kunstenaars de waarneming te bestuderen en beelden uit eenvoudige elementen op te bouwen, en docenten als Josef Albers onderzochten hoe kleuren elkaar veranderen. Marcel Duchamps draaiende Rotoreliefs uit 1935 maakten van platte cirkels al bewegende diepte. De op-artkunstenaars van de jaren vijftig en zestig maakten zulke effecten tot het hele doel van een schilderij.
Victor Vasarely, de vader van op-art
De in Hongarije geboren schilder Victor Vasarely (1906–1997) wordt vaak de vader van op-art genoemd. Hij werd geboren in Pécs, studeerde in Boedapest aan een kleine school die bekendstond als het Boedapester Bauhaus en verhuisde in 1930 naar Parijs, waar hij jarenlang als grafisch ontwerper voor reclamebureaus werkte. In 1937 maakte hij Zebra’s: zwarte en witte strepen die zich tot twee zebra’s buigen zonder één enkele omtreklijn – een van de eerste werken van op-art. In 1955 publiceerde hij zijn Geel manifest voor de tentoonstelling Le Mouvement in de Galerie Denise René in Parijs, waarin hij pleitte voor een kunst van beweging en waarneming, gemaakt met nieuwe technieken en open voor iedereen.
Vega: het opbollende raster
Vanaf de jaren zestig bouwde Vasarely zijn schilderijen op uit wat hij plastische eenheden noemde: een gekleurd vierkant met daarin een kleinere vorm – een cirkel, een vierkant of een ruit – in een contrasterende kleur. Gecombineerd als de letters van een alfabet konden deze eenheden eindeloos worden herhaald, herkleurd en gedrukt, wat paste bij zijn droom van kunst voor iedereen, verkocht als betaalbare prenten. In zijn Vega-reeks van eind jaren zestig lijkt een dambord van zulke eenheden op te zwellen tot een bol: de vierkanten en cirkels groeien naar het midden en krimpen naar de randen, zodat het platte doek naar de kijker toe bolt. Vega-Nor (1969), in het Buffalo AKG Art Museum, is een beroemd voorbeeld.
Bridget Riley in zwart-wit
De Britse schilder Bridget Riley, in 1931 in Londen geboren, werd begin jaren zestig bekend met zwart-witschilderijen. In Movement in Squares (1961) wordt een eenvoudig dambord samengeperst naar een verticale lijn, en het oppervlak lijkt weg te vouwen en terug te komen. In Fall (1963) en Current (1964) buigen en vernauwen dunne zwarte lijnen zich tot het hele doek lijkt te stromen en te glinsteren. Riley plande elk werk met nauwkeurige studies en werkte later met assistenten die de uiteindelijke doeken schilderden. In 1968 werd ze de eerste vrouw die de Internationale Prijs voor Schilderkunst op de Biënnale van Venetië won.
The Responsive Eye
In 1965 opende het Museum of Modern Art in New York The Responsive Eye, een tentoonstelling met meer dan honderd werken van kunstenaars uit vele landen, samengesteld door William C. Seitz. Rileys Current stond op het omslag van de catalogus. De tentoonstelling was een enorm succes bij het publiek, en binnen enkele weken doken op-artpatronen op in jurken, etalages, posters en advertenties. Veel critici deden de stijl echter af als een voorbijgaande gimmick, en Riley was ontzet toen ze haar werk gekopieerd zag op kleding in New Yorkse etalages. De tentoonstelling maakte op-art beroemd – en maakte het bijna te snel modieus.
Licht, kleur en beweging in Latijns-Amerika
Een deel van de meest vindingrijke optische kunst kwam uit Latijns-Amerika. De Venezolaan Jesús Rafael Soto (1923–2005) hing rijen dunne staafjes voor gestreepte achtergronden, zodat het werk lijkt te trillen als je erlangs loopt, en bouwde Penetrables, ruimtes van hangende draden waar je doorheen kunt lopen. Zijn landgenoot Carlos Cruz-Diez (1923–2019) onderzocht hoe kleuren zich in het oog mengen, in zijn Physichromies en in enorme werken in de openbare ruimte, zoals de gestreepte vloer van de luchthaven van Caracas. In Parijs maakten de Argentijn Julio Le Parc en de Groupe de Recherche d’Art Visuel werken die met licht en beweging spelen, verwant aan kinetische kunst.
Waarom de beelden lijken te bewegen
Op-art werkt in op de manier waarop oog en hersenen verwerken wat ze zien. Scherpe randen tussen zwart en wit laten het oog het contrast overdrijven, en daarom verschijnen er grijze schimmen tussen lichte lijnen. Fijne herhaalde lijnen die elkaar overlappen, vormen moirépatronen: glinsterende banden die verschuiven bij de kleinste beweging van het hoofd. Omdat het oog nooit stilstaat maar voortdurend kleine bewegingen maakt, lijken patronen met veel contrast te flikkeren en te stromen. Lijnen die geleidelijk dichter bij elkaar komen of vierkanten die geleidelijk krimpen, lezen we als vlakken die in de ruimte buigen, en dubbelzinnige figuren, zoals Vasarely’s kubussen, springen heen en weer tussen twee manieren van kijken. De kunstenaar zet de val; de ogen van de kijker doen de rest.
Op-art overal
Halverwege de jaren zestig verliet op-art de galerie. Zwart-witte op-artjurken, sjaals en panty’s vulden de boetieks, platenhoezen en posters leenden de spiralen en strepen, en ontwerpers gebruikten de patronen in interieurs en reclame. Vasarely verwelkomde die verspreiding: in 1972 ontwierp hij met zijn zoon Yvaral het nieuwe Renault-logo, en in 1976 opende hij de Fondation Vasarely in Aix-en-Provence, een gebouw van aan elkaar geschakelde zeshoekige zalen dat hij zelf ontwierp om zijn monumentale werken te tonen en kunst en architectuur samen te brengen. Ook in Pécs en Boedapest, in zijn geboorteland Hongarije, gingen musea met zijn werk open.
Na de jaren zestig
Tegen het eind van de jaren zestig was de op-artrage voorbij, maar de kunstenaars gingen door. Bridget Riley stapte vanaf 1967 over op kleur en schilderde strepen, golven en, na een reis naar Egypte in 1979–80, glinsterende ruiten in een palet geïnspireerd op de oude Egyptische kunst. Vasarely bleef zijn plastische alfabet ontwikkelen tot zijn dood in 1997. De ideeën van op-art – kunst gemaakt van regels, herhaalde eenheden en precieze patronen – liepen vooruit op computerkunst en digitaal ontwerp, en de illusies leven voort in grafisch ontwerp, mode, architectuur en de schermen waar we elke dag naar kijken.
Een digitaal eerbetoon in PictorX
De Op-art-app van PictorX is een digitaal eerbetoon aan deze kunstenaars. Het is geen reproductie van een van hun werken en geen AI-kopie: elk beeld wordt opgebouwd uit je eigen foto, waarvan de tinten en kleuren de grootte van elke bol, schijf en elk vierkant en de dikte van elke lijn bepalen. De app begint bij Salvador Dalí’s Galatea van de bollen (1952), een portret van zwevende bollen, en voegt de opbollende rasters van Vasarely en de golven en damborden van Bridget Riley toe. Echte op-art zie je het best in het echt: in het Museum of Modern Art in New York, Tate in Londen, het Centre Pompidou in Parijs, het Buffalo AKG Art Museum, de Fondation Vasarely in Aix-en-Provence en de Vasarely-musea in Hongarije.
Maak je eigen op-art in PictorX
Open de Op-art-app en laad een foto – een portret met een duidelijk onderwerp werkt het best. Kies een Stijl – Bollen, Vega, Golven, Vierkanten, Ringen of Kubussen – of begin bij een favoriet zoals Galatea van de bollen, Vega, Riley – Stroming of Zebra. Kies een Palet – Foto, Zwart-wit, Vasarely, Riley, Neon of Pastel – en een Achtergrond: het patroon over de hele afbeelding, een tegenpatroon, Galatea’s lucht en zee of een effen ondergrond. Gebruik daarna Grootte, Vervorming, Contrast, Schaduwwerking en Hoek, klik of sleep op de afbeelding om het middelpunt van de illusie te verplaatsen, en zet Achtergrond verwijderen aan voor een strakke uitsnede. Sla een PNG op of bewerk verder in PictorX.
Veelgestelde vragen
Wat is op-art?
Op-art, kort voor optische kunst, is een stijl van abstracte kunst uit de jaren zestig, gemaakt van precieze geometrische patronen – lijnen, vierkanten, cirkels – die op een plat vlak lijken te bewegen, op te bollen of te trillen. Het onderwerp is de waarneming zelf.
Wie zijn de bekendste op-artkunstenaars?
Victor Vasarely en Bridget Riley zijn de beroemdste. Anderen zijn onder meer Jesús Rafael Soto, Carlos Cruz-Diez, Julio Le Parc, Yaacov Agam en Richard Anuszkiewicz.
Waarom lijkt op-art te bewegen?
Sterke contrasten, fijne herhaalde lijnen en geleidelijke veranderingen in grootte of tussenruimte spelen in op hoe oog en hersenen randen, diepte en beweging waarnemen. Omdat het oog nooit helemaal stilstaat, lijken zulke patronen te flikkeren, te stromen of op te bollen.
Wat is het verschil tussen op-art en popart?
Popart uit dezelfde jaren leende beelden uit strips, reclame en de wereld van beroemdheden. Op-art is abstract: het toont helemaal geen voorwerpen en gebruikt geometrie om illusies te maken. De naam op-art werd bedacht als woordspeling op popart.
Kan ik van een foto op-art maken?
Ja. De Op-art-app van PictorX bouwt je foto opnieuw op uit bollen, schijven, golven, vierkanten, ringen of kubussen, in de trant van Dalí, Vasarely en Riley.
Gerelateerde gereedschappen
Op-art: je foto als optische illusie
Maak in je browser op-art van een foto: Dalí's Galatea van de bollen, Vasarely's Vega, golven van Bridget Riley, reliëflijnen, moiré, spiralen en vervormde rasters — in je onderwerp of in een vorm, stilstaand of bewegend.
Optische illusies
Speel in je browser met 13 klassieke optische illusies, de meeste gemaakt van je eigen foto: kleur uit grijs, een nabeeld, een draaiende spiraal, een verborgen beeld, de caféwand, de Fraser-spiraal, driftende wielen en meer. Vink Toon de truc aan om te zien hoe elke illusie werkt.
Optische illusies
Een korte gids over optische illusies: kleur uit grijs, nabeelden, het bewegingsnaeffect, de caféwand, de Fraser-spiraal, het Hermann-rooster en waarom stilstaande beelden lijken te bewegen — en dertien klassieke illusies waarmee je in PictorX kunt spelen, de meeste gemaakt van je foto.
Salvador Dalí
Een korte gids over Salvador Dalí: zijn jeugd in Figueres en Cadaqués, Lorca en Buñuel, Gala en de surrealisten, De volharding der herinnering, dubbelbeelden, krukken, laden en een kreeftentelefoon, Hollywood en Disney, Leda Atomica, zijn Theater-Museum en een digitale hommage die je in PictorX kunt proberen.
M.C. Escher
De regelmatige vlakverdelingen van M.C. Escher: Alhambra-tessellaties, translatie, rotatie en reflectie, metamorfose, hyperbolische oneindigheid en figuur-grond-dualiteit—plus PictorX M.C. Escher.
Popart
Lees hoe popart reclame, strips en consumptiegoederen tot kunst maakte—Andy Warhol, Roy Lichtenstein, zeefdruk en de opkomst van de massacultuur.
Minimalisme
Korte gids over minimalisme: reactie eind jaren 1950–60 op het abstract expressionisme, geometrie en industriële materialen, Judd, Flavin, Stella, en een digitaal eerbetoon in PictorX.
Piet Mondriaan
Leven en werk van Piet Mondriaan: van The Red Tree tot Victory Boogie Woogie, De Stijl en neoplasticisme, en hoe PictorX Mondriaan je in de browser rasters laat samenstellen.
Wassily Kandinsky
Een korte gids over Wassily Kandinsky: van Moskou naar München, Murnau en Der Blaue Reiter, kleur als muziek, vierkanten met concentrische cirkels, het Bauhaus en Compositie VIII, Enkele cirkels en een digitale hommage die je in PictorX kunt proberen.
Artistieke effecten
Transformeer foto's met olieverf, aquarel, potlood, stripinkt, pastelkleuren, uitgesneden papier en andere studiokunstlooks.
Klaar om het te proberen?
Open PictorX in uw browser - geen installatie, geen creditcard vereist om te starten.
Probeer op-art