De paradox van Bertrand uitgelegd

In 1889 stelde de Franse wiskundige Joseph Bertrand een vraag die klinkt alsof ze één antwoord heeft: trek willekeurig een koorde in een cirkel; hoe groot is de kans dat die langer is dan een zijde van de gelijkzijdige driehoek die in de cirkel is ingeschreven? Daarna gaf hij drie zorgvuldige oplossingen met drie verschillende uitkomsten. Het raadsel is geen truc. Het laat zien dat „willekeurig“ niets betekent tot je zegt hoe de willekeurige keuze wordt gemaakt.

Een cirkel met een ingeschreven gelijkzijdige driehoek, een gestreepte binnencirkel met de halve straal en willekeurige koorden, de lange in blauw en de korte in oranje
Een cirkel met een ingeschreven gelijkzijdige driehoek, een gestreepte binnencirkel met de halve straal en willekeurige koorden, de lange in blauw en de korte in oranje

De vraag

Neem een cirkel met straal r en de gelijkzijdige driehoek die erin past; elk van zijn zijden is √3 r lang, ongeveer 1,73 r. Kies nu willekeurig een koorde, een rechte lijn van het ene punt van de cirkel naar een ander. Wat is de kans dat de koorde langer is dan een zijde van de driehoek? Bertrand stelde de vraag in zijn Calcul des probabilités om te waarschuwen voor problemen over oneindige verzamelingen mogelijkheden die niet zeggen hoe een keuze wordt gemaakt, en hij beantwoordde haar drie keer.

Joseph Bertrand, op een foto uit 1894. In zijn Calcul des probabilités van 1889 stelde hij het probleem van de willekeurige koorde dat nu zijn naam draagt.
Joseph Bertrand, op een foto uit 1894. In zijn Calcul des probabilités van 1889 stelde hij het probleem van de willekeurige koorde dat nu zijn naam draagt.

Willekeurige eindpunten: 1/3

Kies onafhankelijk van elkaar twee punten op de cirkel en verbind ze. Omdat de cirkel er vanuit elk punt hetzelfde uitziet, mag je de driehoek zo draaien dat een hoekpunt op het eerste punt ligt. De koorde is dan langer dan een zijde precies wanneer het tweede punt op de boog tussen de andere twee hoekpunten valt, en dat is een derde van de cirkel. De kans is dus 1/3.

Willekeurige straal: 1/2

Kies een straal, dan uniform een punt daarop, en trek de koorde door dat punt loodrecht op de straal. Draai de driehoek zo dat een zijde ook loodrecht op die straal staat. Die zijde snijdt de straal in zijn midden, op r/2 van het centrum. De koorde is langer dan de zijde als haar punt dichter bij het centrum ligt dan r/2, en dat gebeurt voor de helft van de straal. De kans is dus 1/2.

Willekeurig middelpunt: 1/4

Elke koorde behalve een middellijn heeft precies één middelpunt, dus je kunt een koorde kiezen door haar middelpunt uniform ergens in de cirkel te kiezen. Een koorde is langer dan de zijde precies wanneer haar middelpunt binnen r/2 van het centrum ligt. Die binnencirkel heeft de halve straal en dus een kwart van de oppervlakte. De kans is dus 1/4.

Wat echt verschilt: de middelpunten

De helft van een koorde op afstand d van het centrum is √(r² − d²) lang, dus elke koorde is langer dan de zijde van de driehoek precies wanneer d < r/2. Daarover zijn de drie methoden het eens; ze verschillen alleen in hoe vaak elke afstand d voorkomt. Bij willekeurige eindpunten hopen de middelpunten zich op naar de rand, met dichtheid 2 / (π√(r² − d²)). Bij een willekeurige straal is elke afstand even waarschijnlijk. Bij een willekeurig middelpunt groeit de dichtheid met d, als 2d / r², omdat er ver van het centrum meer ruimte is. Het deel van elke verdeling onder r/2 is 1/3, 1/2 en 1/4. Een histogram van de afstanden van de middelpunten toont de drie vormen tegelijk, en het is de duidelijkste manier om te zien dat de methoden gewoon verschillende experimenten zijn.

Het indifferentieprincipe

Bertrands doelwit was het indifferentieprincipe: als je niets weet dat de ene mogelijkheid bevoordeelt, geef ze dan allemaal dezelfde kans. Bij eindig veel gevallen, zoals de vlakken van een dobbelsteen, werkt dat. Bij oneindig veel zegt het niet wat „dezelfde“ moet betekenen: gelijke kans voor gelijke booglengtes, gelijke stukken straal of gelijke oppervlakten van de schijf. Elke keuze is uniform in de ene beschrijving en ongelijkmatig in de andere, en elke keuze leidt tot een ander antwoord. De moderne kansrekening omzeilt het probleem door te eisen dat elke vraag haar kansverdeling noemt.

Jaynes en de gegooide strootjes

In zijn artikel The Well-Posed Problem uit 1973 vroeg de natuurkundige Edwin Jaynes wat er gebeurt als het probleem fysiek wordt gemaakt: strootjes worden op een cirkel op de vloer gegooid door iemand die te ver weg staat om te mikken. Het antwoord zou niet mogen veranderen als de cirkel iets wordt verschoven of iets groter wordt getekend, want de werper kan dat niet zien. Jaynes toonde aan dat maar één verdeling van lijnen beide eigenschappen heeft, die met gelijkmatig verdeelde afstanden tot het centrum, dus het antwoord is 1/2, en hij meldde dat echte strootjes dat bevestigden. Niet iedereen aanvaardt dat dit de vraag beslist voor elke lezing van „willekeurig“, maar het laat zien hoe een vage vraag een goed gestelde vraag kan worden.

Ontdek het zelf

Open de paradox van Bertrand om koorden te trekken met willekeurige eindpunten, een willekeurige straal, een willekeurig middelpunt of gegooide strootjes. De driehoek draait zoals elk argument dat vraagt, de binnencirkel toont welke middelpunten lange koorden opleveren, en overschakelen van koorden naar middelpunten laat zien waar elke methode ze legt. Een histogram vergelijkt de afstanden van de middelpunten met de theoriecurve, en Alles vergelijken trekt 10.000 koorden met elke methode, zodat de vier antwoorden naast elkaar in één tabel staan.

Veelgestelde vragen

Wie was Joseph Bertrand?

Een Franse wiskundige, 1822 tot 1900, die werkte aan getaltheorie, differentiaalmeetkunde, kansrekening en economie. Ook het postulaat van Bertrand, dat er tussen n en 2n altijd een priemgetal ligt, en Bertrand-concurrentie in de economie zijn naar hem genoemd. Het koordeprobleem staat in zijn boek Calcul des probabilités uit 1889.

Is een van de drie antwoorden fout?

Nee. Elk is het exacte antwoord voor zijn eigen methode om een koorde te kiezen. De paradox is dat de vraag, zoals Bertrand haar stelde, niet zegt welke methode je moet gebruiken, en dat de methoden verschillende kansen geven aan dezelfde verzameling koorden.

Waarom komt 1/2 twee keer voor?

Een willekeurig punt op een willekeurige straal en een willekeurig strootje dat de cirkel kruist, geven allebei een middelpunt waarvan de afstand tot het centrum gelijkmatig verdeeld is van 0 tot r. Verschillende procedures kunnen dezelfde verdeling geven, en dan geven ze op elke vraag dezelfde antwoorden.

Heeft het te maken met de naald van Buffon?

Beide horen bij de meetkundige kansrekening, waarin kansen worden gemeten met lengtes, oppervlakten en hoeken. De naald van Buffon uit 1777 is goed gesteld, omdat de positie en de hoek van de naald als gelijkmatig verdeeld worden genomen, en leidt tot π. De paradox van Bertrand laat zien wat er gebeurt als een vraag die keuze openlaat.

Klaar om het te proberen?

Open PictorX in je browser - geen installatie, geen creditcard nodig om te starten.

Open de paradox van Bertrand