Over de wereldklok | Tijdzones, UTC en zomertijd

Van zonnetijd naar spoortijd

Tot in de negentiende eeuw gebruikte elke stad haar eigen zonnetijd; in Nederland liep Groningen een paar minuten voor op Amsterdam. Treinen maakten dat onpraktisch. Britse spoorwegen namen vanaf 1847 de Londense tijd over en in 1883 voerden de spoorwegen van de Verenigde Staten en Canada tijdzones in die een uur van elkaar lagen.

De nulmeridiaan en UTC

In 1884 koos de Internationale Meridiaanconferentie in Washington de meridiaan door Greenwich als lengtegraad nul. Tegenwoordig is de referentie de gecoördineerde wereldtijd UTC, bijgehouden door atoomklokken over de hele wereld. Elke tijdzone wordt geschreven als verschil met UTC, zoals UTC+1 voor Amsterdam in de winter of UTC-5 voor New York.

Niet elk verschil is een heel uur

India gebruikt UTC+5:30, Nepal UTC+5:45 en de Chathameilanden UTC+12:45. Kiribati zette zijn oostelijke eilanden in 1995 op UTC+14 zodat het hele land dezelfde datum heeft, terwijl Bakereiland op UTC-12 ligt. China is zo breed als vijf tijdzones en gebruikt er maar één. Daarom heeft een wereldklok echte regels nodig en geen simpel urenverschil.

Zomertijd en de IANA database

Duitsland en Oostenrijk-Hongarije waren in 1916 de eerste landen met landelijke zomertijd; Nederland volgde in hetzelfde jaar. Nu schakelt de Europese Unie op de laatste zondag van maart en oktober, de Verenigde Staten op de tweede zondag van maart en de eerste zondag van november, en het zuidelijk halfrond andersom. Al die regels staan in de IANA tijdzonedatabase, in 1986 gestart door Arthur David Olson, met namen als Europe/Amsterdam. Die wordt meerdere keren per jaar bijgewerkt als overheden hun regels wijzigen, en je browser heeft er een kopie van.

Veelgestelde vragen

Is UTC hetzelfde als GMT?

In het dagelijks gebruik tonen ze dezelfde tijd. GMT is een tijdzone die het Verenigd Koninkrijk in de winter en een aantal Afrikaanse landen gebruiken, terwijl UTC de atoomtijdstandaard is waartegen alle tijdzones zijn gedefinieerd.

Waarom zijn tijdzones naar steden genoemd?

Landsgrenzen en zonenamen veranderen, steden zelden. De IANA database noemt elke zone daarom naar haar grootste stad, in de vorm Gebied/Stad, zoals America/New_York of Asia/Kolkata.

Waarom verandert het verschil tussen twee steden in de loop van het jaar?

Omdat ze op verschillende data naar zomertijd gaan, of maar één van beide zomertijd kent. Londen en New York liggen het grootste deel van het jaar vijf uur uit elkaar, maar een paar weken in maart en in het najaar maar vier.