Armata Newtona

Armata Newtona to eksperyment myślowy o armacie stojącej na górze tak wysokiej, że sięga ponad powietrze. Wystrzelona poziomo kula spada z powrotem na Ziemię. Wystrzelona szybciej, ląduje dalej. Wystrzelona dość szybko, nie ląduje wcale: spada dookoła Ziemi bez końca. Tym obrazem Isaac Newton pokazał, że rzucenie kamienia i utrzymywanie Księżyca na orbicie to jedno i to samo.

Armata Newtona: kule wystrzelone z wysokiej góry lądują coraz dalej, jedna okrąża Ziemię, a jedna odlatuje w kosmos
Armata Newtona: kule wystrzelone z wysokiej góry lądują coraz dalej, jedna okrąża Ziemię, a jedna odlatuje w kosmos

Eksperyment myślowy Newtona

W dziele De mundi systemate, napisanym w latach 1680–1690 i wydanym w 1728 roku, Isaac Newton wyobraził sobie armatę na szczycie bardzo wysokiej góry, strzelającą poziomo. Im szybciej kula opuszcza lufę, tym dalej leci, zanim dotknie ziemi. Jego rysunek pokazuje tory, które kończą się coraz dalej, aż jeden okrąża całą Ziemię.

Rysunek Isaaca Newtona z armatą na wysokiej górze, z De mundi systemate (napisane w latach 80. XVII wieku, wydane w 1728). Tory lądują coraz dalej, aż jeden okrąża całą Ziemię.
Rysunek Isaaca Newtona z armatą na wysokiej górze, z De mundi systemate (napisane w latach 80. XVII wieku, wydane w 1728). Tory lądują coraz dalej, aż jeden okrąża całą Ziemię.
Isaac Newton na portracie Godfreya Knellera z 1689 roku.
Isaac Newton na portracie Godfreya Knellera z 1689 roku.

Dlaczego kula ciągle mija Ziemię

Grawitacja cały czas ciągnie kulę w stronę środka Ziemi. Na płaskiej Ziemi kula prędzej czy później zawsze uderzyłaby w grunt. Ale powierzchnia zakrzywia się w dół: na odcinku 8 km opada o około 5 m. W ciągu sekundy kula spada o około 5 m, więc kula, która co sekundę przesuwa się o 8 km w bok, spada dokładnie tak szybko, jak grunt zakrzywia się pod nią. Spada, ale nigdy nie zbliża się do ziemi.

Prędkość kołowa

Prędkość potrzebna do lotu po orbicie kołowej wynosi v = √(GM/r): G to stała grawitacji, M to masa planety, a r to odległość od jej środka. Tuż nad powierzchnią Ziemi wynosi około 7,9 km/s. Wyżej grawitacja jest słabsza, więc potrzebna prędkość jest mniejsza, ale okrąg jest dłuższy i jedno okrążenie trwa dłużej. Międzynarodowa Stacja Kosmiczna, około 400 km nad Ziemią, leci z prędkością 7,7 km/s i okrąża Ziemię w około 92 minuty.

Elipsy

Jeśli strzelisz wolniej niż z prędkością kołową, kula poleci po elipsie, w której jednym z ognisk jest środek Ziemi, a armata leży w jej najdalszym punkcie. Jeśli elipsa schodzi pod powierzchnię Ziemi, kula się rozbija. Jeśli strzelisz szybciej niż z prędkością kołową, armata stanie się najbliższym punktem większej elipsy: kula oddala się, zwalnia, a potem wraca do punktu wystrzału na szczycie góry.

Prędkość ucieczki

Przy prędkości √2 razy większej od kołowej, czyli około 11,2 km/s przy powierzchni Ziemi, elipsa się nie zamyka. Tor staje się parabolą, a kula zwalnia bez końca, nigdy nie zawracając. Przy jeszcze większej prędkości tor jest hiperbolą. Okrąg, elipsa, parabola i hiperbola to krzywe stożkowe, które greccy matematycy badali dwa tysiące lat wcześniej.

Równe pola Keplera

Linia od środka Ziemi do kuli zakreśla równe pola w równych odstępach czasu. Dlatego kula na elipsie porusza się najszybciej w najniższym punkcie, a najwolniej w najwyższym. Johannes Kepler odkrył to w 1609 roku, badając orbitę Marsa. Newton pokazał, że wynika to z każdej siły skierowanej ku środkowi, takiej jak grawitacja.

Od kul armatnich do Księżyca

Newton chciał pokazać, że do utrzymania Księżyca w górze nie potrzeba niczego szczególnego. Jest on jak kula armatnia, która dostała wystarczającą prędkość w bok: cały czas spada w stronę Ziemi i ciągle ją mija. Ta sama grawitacja, która ściąga jabłko w dół, osłabiona przez odległość, utrzymuje Księżyc na orbicie.

Wypróbuj to w PictorX

Otwórz armatę Newtona i naciśnij przycisk Wystrzel. Każdy strzał zachowuje swój kolor, więc możesz porównać tory, a przycisk Wystrzel serię oddaje szereg strzałów z rosnącą prędkością, jak na rysunku Newtona. Panel informacji podaje prędkość kołową i prędkość ucieczki na szczycie góry oraz mówi, po jakim torze leci kula przy każdym strzale. Włącz opcję Strzałki, Tor bez grawitacji lub Równe pola, ustaw styl Kosmos lub Szkic Newtona albo wybierz Ziemię, Księżyc lub Marsa.

Często zadawane pytania

Czy armata Newtona mogłaby działać naprawdę?

Nie z powierzchni Ziemi: powietrze wyhamowałoby kulę na długo przed osiągnięciem orbity, a żadna góra nie jest dość wysoka, by wystawać ponad atmosferę. Rakiety rozwiązują ten problem, najpierw wznosząc się ponad powietrze, a potem przyspieszając w bok, czyli robiąc dokładnie to, co opisuje armata Newtona.

Czym różni się prędkość kołowa od prędkości ucieczki?

Przy prędkości kołowej kula krąży po okręgu i pozostaje na tej samej wysokości. Przy prędkości ucieczki, √2 razy większej, odlatuje i nigdy nie wraca. Pomiędzy nimi porusza się po elipsie.

Dlaczego wyższa orbita jest wolniejsza?

Dalej od Ziemi grawitacja jest słabsza, więc potrzeba mniejszej prędkości, by dalej spadać dookoła niej. Okrąg jest też dłuższy, więc wysoka orbita trwa znacznie dłużej: Księżyc, odległy o 384 000 km, potrzebuje na jedno okrążenie około 27 dni.

Czy masa kuli ma znaczenie?

Nie. Grawitacja przyciąga ciężką kulę mocniej, ale ciężką kulę trudniej też rozpędzić, i te dwa efekty się znoszą. Każda kula wystrzelona z tą samą prędkością z tego samego miejsca leci po tym samym torze.

Chcesz wypróbować?

Otwórz PictorX w swojej przeglądarce — do uruchomienia nie jest wymagana żadna instalacja ani karta kredytowa.

Wypróbuj armatę Newtona