Kanon van Newton
Het kanon van Newton is een gedachte-experiment over een kanon op een berg die zo hoog is dat hij boven de lucht uitsteekt. Wordt de kogel horizontaal afgevuurd, dan valt hij terug naar de aarde. Met meer snelheid komt hij verder weg neer. Met genoeg snelheid komt hij nooit meer neer: hij valt voor altijd om de aarde heen. Met dit beeld liet Isaac Newton zien dat een steen gooien en de maan in een omloopbaan houden precies hetzelfde zijn.
Het gedachte-experiment van Newton
In De mundi systemate, geschreven in de jaren 1680 en verschenen in 1728, stelde Isaac Newton zich een kanon voor op de top van een heel hoge berg, dat horizontaal vuurt. Hoe sneller de kogel de loop verlaat, hoe verder hij komt voordat hij de grond raakt. Zijn tekening laat banen zien die steeds verder weg neerkomen, tot er één helemaal om de aarde heen gaat.
Waarom de kogel de aarde steeds mist
De zwaartekracht trekt de kogel voortdurend naar het middelpunt van de aarde. Op een platte aarde zou hij vroeg of laat altijd de grond raken. Maar het oppervlak buigt weg: over 8 km zakt het ongeveer 5 m. In één seconde valt een kogel ongeveer 5 m, dus een kogel die elke seconde 8 km opzij gaat, valt precies even snel als de grond onder hem wegbuigt. Hij valt, maar komt nooit dichter bij de grond.
Cirkelbaansnelheid
De snelheid voor een cirkelvormige omloopbaan, de cirkelsnelheid of cirkelbaansnelheid, is v = √(GM/r): G is de gravitatieconstante, M de massa van de planeet en r de afstand tot het middelpunt. Vlak boven het aardoppervlak is die ongeveer 7,9 km/s. Hoger is de zwaartekracht zwakker, dus is er minder snelheid nodig, maar de cirkel is groter en een rondje duurt langer. Het Internationaal Ruimtestation, op ongeveer 400 km hoogte, gaat 7,7 km/s en draait in ongeveer 92 minuten om de aarde.
Ellipsen
Vuur je langzamer dan de cirkelbaansnelheid, dan volgt de kogel een ellips met het middelpunt van de aarde in één brandpunt en het kanon op het verste punt. Duikt de ellips onder het oppervlak, dan slaat de kogel in. Vuur je sneller dan de cirkelbaansnelheid, dan ligt het kanon juist op het dichtstbijzijnde punt van een grotere ellips: de kogel zwaait naar buiten, wordt langzamer en komt terug bij de berg.
Ontsnappingssnelheid
Bij √2 keer de cirkelbaansnelheid, aan het aardoppervlak ongeveer 11,2 km/s, sluit de ellips zich niet meer. De baan wordt een parabool, en de kogel wordt eindeloos langzamer zonder ooit om te keren. Nog sneller is de baan een hyperbool. Cirkel, ellips, parabool en hyperbool zijn de kegelsneden die Griekse wiskundigen tweeduizend jaar eerder al bestudeerden.
De perkenwet van Kepler
Een lijn van het middelpunt van de aarde naar de kogel bestrijkt in gelijke tijden gelijke oppervlakken. Daarom gaat een kogel op een ellips het snelst op zijn laagste punt en het langzaamst op zijn hoogste punt. Johannes Kepler ontdekte dit in 1609 aan de baan van Mars. Newton liet zien dat het volgt uit elke kracht die naar een middelpunt trekt, zoals de zwaartekracht.
Van kanonskogels naar de maan
Newton wilde laten zien dat er niets bijzonders nodig is om de maan daarboven te houden. Ze is net een kanonskogel die genoeg snelheid opzij heeft gekregen: ze valt voortdurend naar de aarde toe en mist die steeds weer. Dezelfde zwaartekracht die een appel naar beneden trekt, houdt, verzwakt door de afstand, de maan in haar omloopbaan.
Probeer het in PictorX
Open het kanon van Newton en druk op Afvuren. Elk schot houdt zijn kleur, zodat je de banen kunt vergelijken, en Serie afvuren vuurt een reeks schoten met oplopende snelheid af, zoals op de tekening van Newton. Het infopaneel geeft de cirkelbaansnelheid en de ontsnappingssnelheid op de top van de berg en vertelt welk soort baan elk schot volgt. Zet Pijlen, Baan zonder zwaartekracht of Gelijke oppervlakken aan, en wissel tussen Ruimte en Schets van Newton, of tussen de aarde, de maan en Mars.
Veelgestelde vragen
Zou het kanon van Newton echt kunnen werken?
Niet vanaf de grond: de lucht zou de kogel afremmen lang voordat hij een omloopbaan bereikt, en geen enkele berg is hoog genoeg om boven de atmosfeer uit te steken. Raketten lossen dat op door eerst boven de lucht uit te klimmen en dan opzij te versnellen, en dat is precies wat het kanon van Newton beschrijft.
Wat is het verschil tussen cirkelbaansnelheid en ontsnappingssnelheid?
Met de cirkelbaansnelheid gaat de kogel rond op een cirkel en blijft hij op dezelfde hoogte. Met de ontsnappingssnelheid, √2 keer zo groot, vertrekt hij en komt hij nooit meer terug. Daartussenin beschrijft hij een ellips.
Waarom is een hogere omloopbaan langzamer?
Verder van de aarde is de zwaartekracht zwakker, dus is er minder snelheid nodig om om de aarde heen te blijven vallen. De cirkel is ook groter, dus een hoge omloopbaan duurt veel langer: de maan, op 384.000 km afstand, doet ongeveer 27 dagen over één rondje.
Maakt de massa van de kogel uit?
Nee. De zwaartekracht trekt harder aan een zware kogel, maar een zware kogel is ook moeilijker op snelheid te brengen, en die twee heffen elkaar op. Elke kogel die met dezelfde snelheid vanaf dezelfde plek wordt afgevuurd, volgt dezelfde baan.
Klaar om het te proberen?
Open PictorX in je browser - geen installatie, geen creditcard nodig om te starten.
Probeer het kanon van Newton