Newton’un top güllesi

Newton’un top güllesi, havanın üstüne çıkacak kadar yüksek bir dağın tepesine yerleştirilmiş bir topla ilgili bir düşünce deneyidir. Yatay ateşlenen gülle Dünya’ya geri düşer. Daha hızlı ateşlenirse daha uzağa iner. Yeterince hızlı ateşlenirse hiç yere inmez: sonsuza dek Dünya’nın çevresinde düşer. Isaac Newton bu tabloyla, bir taş atmanın ve Ay’ı yörüngesinde tutmanın aynı şey olduğunu gösterdi.

Newton’un top güllesi: yüksek bir dağdan ateşlenen gülleler giderek daha uzağa düşüyor, biri Dünya’nın çevresinde dolanıyor, biri de uzaya uçup gidiyor
Newton’un top güllesi: yüksek bir dağdan ateşlenen gülleler giderek daha uzağa düşüyor, biri Dünya’nın çevresinde dolanıyor, biri de uzaya uçup gidiyor

Newton’un düşünce deneyi

Isaac Newton, 1680’lerde yazdığı ve 1728’de yayımlanan De mundi systemate adlı eserinde, çok yüksek bir dağın tepesinde yatay ateş eden bir top hayal etti. Gülle namludan ne kadar hızlı çıkarsa, yere değmeden önce o kadar uzağa gider. Newton’un çizimi giderek daha uzağa düşen yolları gösterir; sonunda bunlardan biri Dünya’nın çevresini tamamen dolaşır.

Isaac Newton’ın yüksek bir dağdaki top çizimi, De mundi systemate’ten (1680’lerde yazıldı, 1728’de yayımlandı). Yörüngeler gittikçe daha uzağa düşer, ta ki biri Dünya’nın çevresini dolaşana kadar.
Isaac Newton’ın yüksek bir dağdaki top çizimi, De mundi systemate’ten (1680’lerde yazıldı, 1728’de yayımlandı). Yörüngeler gittikçe daha uzağa düşer, ta ki biri Dünya’nın çevresini dolaşana kadar.
Isaac Newton, Godfrey Kneller’in 1689 tarihli portresinde.
Isaac Newton, Godfrey Kneller’in 1689 tarihli portresinde.

Gülle neden Dünya’yı hep ıskalar

Yerçekimi gülleyi her an Dünya’nın merkezine doğru çeker. Düz bir Dünya’da gülle er ya da geç yere çarpardı. Ama yüzey kavis yaparak aşağı doğru uzaklaşır: 8 km’de yaklaşık 5 m alçalır. Bir gülle bir saniyede yaklaşık 5 m düşer; bu yüzden her saniye yana doğru 8 km giden bir gülle, altındaki zemin hangi hızla kavis yapıp uzaklaşıyorsa tam o hızla düşer. Düşmektedir ama hiç alçalmaz.

Dairesel hız

Dairesel bir yörünge için gereken hız şudur: v = √(GM/r). Burada G kütleçekim sabiti, M gezegenin kütlesi, r ise gezegenin merkezine olan uzaklıktır. Dünya yüzeyinin hemen üstünde bu hız yaklaşık 7,9 km/s kadardır; buna birinci kozmik hız da denir. Daha yukarıda yerçekimi daha zayıftır, bu yüzden gereken hız daha düşüktür; ama çember daha uzundur ve bir tur daha uzun sürer. Yaklaşık 400 km yükseklikteki Uluslararası Uzay İstasyonu 7,7 km/s hızla gider ve yaklaşık 92 dakikada bir tur atar.

Elipsler

Gülleyi dairesel hızdan daha yavaş ateşlerseniz, odaklarından birinde Dünya’nın merkezi bulunan bir elips izler; top da bu elipsin merkezden en uzak noktasında kalır. Elips yüzeyin altına inerse gülle yere çakılır. Dairesel hızdan daha hızlı ateşlerseniz top, daha büyük bir elipsin merkeze en yakın noktası olur: gülle uzaklara açılır, yavaşlar ve dağa geri döner.

Kurtulma hızı

Dairesel hızın √2 katında, yani Dünya yüzeyinde yaklaşık 11,2 km/s hızda (ikinci kozmik hız), elips artık hiç kapanmaz. Yol bir parabole dönüşür ve gülle hiç geri dönmeden sonsuza dek yavaşlar. Daha da hızlı ateşlenirse yol bir hiperbol olur. Çember, elips, parabol ve hiperbol, Yunan matematikçilerin Newton’dan iki bin yıl önce incelediği konik kesitlerdir.

Kepler’in eşit alanları

Dünya’nın merkezinden gülleye çizilen bir doğru, eşit sürelerde eşit alanlar tarar. Bu yüzden bir elips üzerindeki gülle en alçak noktasında en hızlı, en yüksek noktasında en yavaş hareket eder. Johannes Kepler bunu 1609’da Mars’ın yörüngesinden yola çıkarak keşfetti. Newton ise bunun, yerçekimi gibi bir merkeze doğru çeken her kuvvetin sonucu olduğunu gösterdi.

Top güllelerinden Ay’a

Newton’un asıl vurgusu şuydu: Ay’ı yukarıda tutmak için özel hiçbir şeye gerek yoktur. Ay, yana doğru yeterince hız verilmiş bir top güllesi gibidir: sürekli Dünya’ya doğru düşer ve onu hep ıskalar. Bir elmayı aşağı çeken aynı yerçekimi, uzaklıkla zayıflamış hâliyle, Ay’ı yörüngesinde tutar.

PictorX’te deneyin

Newton’un top güllesi simülasyonunu açın ve Ateşle düğmesine basın. Her atış kendi rengini korur, böylece yolları karşılaştırabilirsiniz; Seri ateşle düğmesi ise Newton’un çizimindeki gibi bir dizi farklı hızla atış yapar. Bilgi paneli, dağın tepesindeki dairesel hızı ve kurtulma hızını verir ve her atışın ne tür bir yol izlediğini söyler. Oklar, Yerçekimsiz yol ya da Eşit alanlar seçeneklerini açın; Uzay ile Newton’un eskizi stilleri arasında ya da Dünya, Ay ve Mars arasında geçiş yapın.

Sık sorulan sorular

Newton’un top güllesi deneyi gerçekte işe yarar mı?

Yerden yaramaz: hava, gülle yörüngeye ulaşmadan çok önce onu yavaşlatırdı ve hiçbir dağ atmosferin dışına taşacak kadar yüksek değildir. Roketler bu sorunu önce havanın üstüne tırmanıp sonra yana doğru hızlanarak çözer; bu da tam olarak Newton’un top güllesi deneyinin anlattığı şeydir.

Dairesel hız ile kurtulma hızı arasındaki fark nedir?

Dairesel hızda gülle bir çember üzerinde dolanır ve hep aynı yükseklikte kalır. √2 kat daha hızlı olan kurtulma hızında ise gider ve bir daha geri dönmez. İkisinin arasındaki hızlarda bir elips üzerinde hareket eder.

Daha yüksek bir yörünge neden daha yavaştır?

Dünya’dan uzaklaştıkça yerçekimi zayıflar, bu yüzden onun çevresinde düşmeye devam etmek için daha az hız gerekir. Çember de daha uzundur, bu yüzden yüksek bir yörüngede bir tur çok daha uzun sürer: 384.000 km uzaktaki Ay, bir turu yaklaşık 27 günde tamamlar.

Güllenin kütlesi önemli mi?

Hayır. Yerçekimi ağır bir gülleyi daha güçlü çeker, ama ağır bir gülleyi hızlandırmak da daha zordur ve bu ikisi birbirini götürür. Aynı yerden aynı hızla ateşlenen her gülle aynı yolu izler.

Denemeye hazır mısınız?

PictorX'i tarayıcınızda açın — kurulum gerekmez, başlamak için kredi kartı gerekmez.

Newton’un top güllesi simülasyonunu dene