Tor balistyczny
Tor balistyczny to droga, którą pokonuje obiekt bez własnego napędu po nadaniu mu prędkości początkowej. Od tej chwili jego ruch zależy niemal wyłącznie od grawitacji i oporu powietrza. Czy to rzucony kamyk, kopnięta piłka, czy międzykontynentalny pocisk rakietowy z wypalonymi silnikami: gdy tylko napęd przestaje działać, obiekt znajduje się w locie balistycznym.
Parabola Galileusza
Galileusz (Galileo Galilei) odkrył, że bez powietrza tor balistyczny jest dokładnie parabolą. Dzieje się tak, ponieważ ruch można rozłożyć na dwie części, które na siebie nie wpływają: ruch poziomy i ruch pionowy. Każda z nich z osobna jest prosta, a razem tworzą krzywą.
Ruch poziomy
Jeśli pominąć powietrze, w poziomie nie działa na obiekt żadna siła. Dlatego jego prędkość pozioma, U, pozostaje taka sama przez cały lot. W równych odstępach czasu obiekt pokonuje równe odcinki nad ziemią.
Ruch pionowy
Grawitacja cały czas ściąga obiekt w dół z przyspieszeniem g wynoszącym na Ziemi około 9,8 m/s². W drodze w górę jego prędkość pionowa, V, maleje, aż w najwyższym punkcie, wierzchołku toru, spada do zera. Potem obiekt znów przyspiesza, spadając.
Wzory
Wyrzuć obiekt z prędkością v₀ pod kątem θ nad płaskim terenem. Po t sekundach przebył on w poziomie x = (v₀ cos θ) · t i znajduje się na wysokości y = (v₀ sin θ) · t − ½ g t². Wysokość maksymalną H = (v₀ sin θ)² / 2g osiąga wtedy, gdy jego prędkość pionowa wynosi zero, a odległość w poziomie do miejsca upadku, czyli zasięg, to R = v₀² sin 2θ / g.
Bez oporu powietrza największy zasięg zawsze uzyskuje się przy kącie rzutu 45°. Kąty, które razem dają 90°, na przykład 30° i 60°, dają ten sam zasięg: stromy rzut wznosi się wyżej, a płaski szybciej dociera do celu.
Gdy do gry wkracza powietrze
Gdy uwzględni się atmosferę, opór powietrza zniekształca idealną parabolę. Tor staje się niesymetryczny: dość łagodne wznoszenie, a po nim znacznie bardziej strome opadanie. Opór rośnie z kwadratem prędkości, więc ma największe znaczenie dla obiektów lekkich, dużych i szybkich. Piłeczka pingpongowa prawie nigdzie nie doleci, piłka nożna traci sporą część zasięgu, a ciężka kula armatnia leci niemal jak w próżni.
Krótkie odległości
W sporcie i przy broni strzeleckiej Ziemię można traktować jako płaską, a grawitację jako stałą. Wtedy idealną parabolę psuje przede wszystkim opór powietrza.
Duże odległości
W przypadku pocisków, które pokonują tysiące kilometrów, Ziemia nie jest już płaska, a grawitacja jest skierowana ku środkowi Ziemi i słabnie z wysokością. Ich tor jest w rzeczywistości fragmentem elipsy wokół środka ciężkości Ziemi, który leży w jednym z ognisk elipsy. To ten sam rodzaj orbity, po której krąży satelita; elipsa pocisku balistycznego po prostu znów przecina powierzchnię Ziemi.
Trzy fazy lotu pocisku balistycznego
Typowy pocisk balistyczny przechodzi przez trzy fazy. W fazie napędowej (boost) pracują silniki, które rozpędzają pocisk do ogromnej prędkości i wynoszą go bardzo wysoko, często aż w przestrzeń kosmiczną. W fazie środkowej silniki są wyłączone: pocisk leci siłą rozpędu po ogromnym łuku przez próżnię kosmiczną, kierowany wyłącznie przez grawitację. W fazie końcowej pocisk lub jego głowica bojowa spada pod wpływem grawitacji z powrotem w atmosferę, w stronę celu.
Wypróbuj to w PictorX
Otwórz symulator Tor balistyczny. W scenie Rzut przeciągnij po obrazie, aby wycelować, i wystrzel kulę armatnią, piłkę nożną, piłkę baseballową, piłkę tenisową, piłkę golfową lub piłeczkę pingpongową na Ziemi, Księżycu albo Marsie. Opcja Wektory prędkości pokazuje U i V, opcja Znaczniki czasu pokazuje równe kroki nad ziemią, a przy włączonym oporze powietrza przerywana parabola pokazuje lot bez powietrza. Scena Kąty wyrzutu wystrzeliwuje pociski pod kilkoma kątami naraz, a scena Pocisk balistyczny śledzi rakietę przez trzy fazy lotu na jej elipsie wokół Ziemi.
Często zadawane pytania
Czy tor balistyczny jest zawsze parabolą?
Tylko bez powietrza i na krótkich odległościach, gdzie grawitacja wszędzie ma tę samą siłę i ten sam kierunek. Z oporem powietrza tor jest niesymetryczny, a na tysiącach kilometrów jest fragmentem elipsy.
Czym różni się zasięg od wysokości maksymalnej?
Zasięg R to odległość w poziomie od punktu wyrzutu do miejsca, w którym obiekt spada. Wysokość maksymalna H mówi, jak wysoko wznosi się on ponad punkt wyrzutu. Obie wielkości rosną z kwadratem prędkości początkowej.
Czy cięższy obiekt spada szybciej?
Nie w próżni: każdy obiekt spada z tym samym przyspieszeniem g, co astronauta pokazał na Księżycu za pomocą młotka i pióra. W powietrzu opór hamuje ciężki obiekt słabiej niż lekki obiekt tej samej wielkości, więc ciężki rzeczywiście leci dalej.
Dlaczego pocisk dalekiego zasięgu leci przez przestrzeń kosmiczną?
Powietrze hamuje szybki pocisk i go nagrzewa. Ponad atmosferą może on przelecieć większą część drogi siłą rozpędu, bez oporu, a wysoki łuk pozwala mu pokonać tysiące kilometrów nad okrągłą Ziemią.
Chcesz wypróbować?
Otwórz PictorX w swojej przeglądarce — do uruchomienia nie jest wymagana żadna instalacja ani karta kredytowa.
Wypróbuj symulator toru balistycznego