Tor balistyczny

Tor balistyczny to droga, którą pokonuje obiekt bez własnego napędu po nadaniu mu prędkości początkowej. Od tej chwili jego ruch zależy niemal wyłącznie od grawitacji i oporu powietrza. Czy to rzucony kamyk, kopnięta piłka, czy międzykontynentalny pocisk rakietowy z wypalonymi silnikami: gdy tylko napęd przestaje działać, obiekt znajduje się w locie balistycznym.

Tor balistyczny: parabola kuli armatniej ze strzałkami prędkości, znacznikami czasu, maksymalną wysokością i zasięgiem
Tor balistyczny: parabola kuli armatniej ze strzałkami prędkości, znacznikami czasu, maksymalną wysokością i zasięgiem

Parabola Galileusza

Galileusz (Galileo Galilei) odkrył, że bez powietrza tor balistyczny jest dokładnie parabolą. Dzieje się tak, ponieważ ruch można rozłożyć na dwie części, które na siebie nie wpływają: ruch poziomy i ruch pionowy. Każda z nich z osobna jest prosta, a razem tworzą krzywą.

Galileo Galilei na portracie Justusa Sustermansa z 1636 roku. Wykazał, że bez powietrza tor balistyczny jest parabolą.
Galileo Galilei na portracie Justusa Sustermansa z 1636 roku. Wykazał, że bez powietrza tor balistyczny jest parabolą.

Ruch poziomy

Jeśli pominąć powietrze, w poziomie nie działa na obiekt żadna siła. Dlatego jego prędkość pozioma, U, pozostaje taka sama przez cały lot. W równych odstępach czasu obiekt pokonuje równe odcinki nad ziemią.

Ruch pionowy

Grawitacja cały czas ściąga obiekt w dół z przyspieszeniem g wynoszącym na Ziemi około 9,8 m/s². W drodze w górę jego prędkość pionowa, V, maleje, aż w najwyższym punkcie, wierzchołku toru, spada do zera. Potem obiekt znów przyspiesza, spadając.

Wzory

Wyrzuć obiekt z prędkością v₀ pod kątem θ nad płaskim terenem. Po t sekundach przebył on w poziomie x = (v₀ cos θ) · t i znajduje się na wysokości y = (v₀ sin θ) · t − ½ g t². Wysokość maksymalną H = (v₀ sin θ)² / 2g osiąga wtedy, gdy jego prędkość pionowa wynosi zero, a odległość w poziomie do miejsca upadku, czyli zasięg, to R = v₀² sin 2θ / g.

Bez oporu powietrza największy zasięg zawsze uzyskuje się przy kącie rzutu 45°. Kąty, które razem dają 90°, na przykład 30° i 60°, dają ten sam zasięg: stromy rzut wznosi się wyżej, a płaski szybciej dociera do celu.

Gdy do gry wkracza powietrze

Gdy uwzględni się atmosferę, opór powietrza zniekształca idealną parabolę. Tor staje się niesymetryczny: dość łagodne wznoszenie, a po nim znacznie bardziej strome opadanie. Opór rośnie z kwadratem prędkości, więc ma największe znaczenie dla obiektów lekkich, dużych i szybkich. Piłeczka pingpongowa prawie nigdzie nie doleci, piłka nożna traci sporą część zasięgu, a ciężka kula armatnia leci niemal jak w próżni.

Krótkie odległości

W sporcie i przy broni strzeleckiej Ziemię można traktować jako płaską, a grawitację jako stałą. Wtedy idealną parabolę psuje przede wszystkim opór powietrza.

Duże odległości

W przypadku pocisków, które pokonują tysiące kilometrów, Ziemia nie jest już płaska, a grawitacja jest skierowana ku środkowi Ziemi i słabnie z wysokością. Ich tor jest w rzeczywistości fragmentem elipsy wokół środka ciężkości Ziemi, który leży w jednym z ognisk elipsy. To ten sam rodzaj orbity, po której krąży satelita; elipsa pocisku balistycznego po prostu znów przecina powierzchnię Ziemi.

Trzy fazy lotu pocisku balistycznego

Typowy pocisk balistyczny przechodzi przez trzy fazy. W fazie napędowej (boost) pracują silniki, które rozpędzają pocisk do ogromnej prędkości i wynoszą go bardzo wysoko, często aż w przestrzeń kosmiczną. W fazie środkowej silniki są wyłączone: pocisk leci siłą rozpędu po ogromnym łuku przez próżnię kosmiczną, kierowany wyłącznie przez grawitację. W fazie końcowej pocisk lub jego głowica bojowa spada pod wpływem grawitacji z powrotem w atmosferę, w stronę celu.

Wypróbuj to w PictorX

Otwórz symulator Tor balistyczny. W scenie Rzut przeciągnij po obrazie, aby wycelować, i wystrzel kulę armatnią, piłkę nożną, piłkę baseballową, piłkę tenisową, piłkę golfową lub piłeczkę pingpongową na Ziemi, Księżycu albo Marsie. Opcja Wektory prędkości pokazuje U i V, opcja Znaczniki czasu pokazuje równe kroki nad ziemią, a przy włączonym oporze powietrza przerywana parabola pokazuje lot bez powietrza. Scena Kąty wyrzutu wystrzeliwuje pociski pod kilkoma kątami naraz, a scena Pocisk balistyczny śledzi rakietę przez trzy fazy lotu na jej elipsie wokół Ziemi.

Często zadawane pytania

Czy tor balistyczny jest zawsze parabolą?

Tylko bez powietrza i na krótkich odległościach, gdzie grawitacja wszędzie ma tę samą siłę i ten sam kierunek. Z oporem powietrza tor jest niesymetryczny, a na tysiącach kilometrów jest fragmentem elipsy.

Czym różni się zasięg od wysokości maksymalnej?

Zasięg R to odległość w poziomie od punktu wyrzutu do miejsca, w którym obiekt spada. Wysokość maksymalna H mówi, jak wysoko wznosi się on ponad punkt wyrzutu. Obie wielkości rosną z kwadratem prędkości początkowej.

Czy cięższy obiekt spada szybciej?

Nie w próżni: każdy obiekt spada z tym samym przyspieszeniem g, co astronauta pokazał na Księżycu za pomocą młotka i pióra. W powietrzu opór hamuje ciężki obiekt słabiej niż lekki obiekt tej samej wielkości, więc ciężki rzeczywiście leci dalej.

Dlaczego pocisk dalekiego zasięgu leci przez przestrzeń kosmiczną?

Powietrze hamuje szybki pocisk i go nagrzewa. Ponad atmosferą może on przelecieć większą część drogi siłą rozpędu, bez oporu, a wysoki łuk pozwala mu pokonać tysiące kilometrów nad okrągłą Ziemią.

Chcesz wypróbować?

Otwórz PictorX w swojej przeglądarce — do uruchomienia nie jest wymagana żadna instalacja ani karta kredytowa.

Wypróbuj symulator toru balistycznego