Armata Newtona i prędkość orbitalna
Postaw armatę na górze tak wysokiej, że wystaje ponad powietrze, i strzel poziomo. Wolna kula spada z powrotem na ziemię. Szybsza ląduje dalej, bo Ziemia zakrzywia się pod nią. Jeśli strzelisz wystarczająco szybko, powierzchnia ucieka w dół dokładnie tak szybko, jak kula spada: kula spada dookoła całej Ziemi i jest na orbicie. Isaac Newton użył tego eksperymentu myślowego, by pokazać, że siła, która ściąga jabłko w dół, utrzymuje też Księżyc na orbicie. Ustaw prędkość wyrzutu i naciśnij Wystrzel albo przeciągnij od armaty, żeby wycelować. Wolne kule spadają z powrotem na ziemię, a szybsze lądują dalej. Przy prędkości kołowej kula spada dookoła całej Ziemi; jeszcze szybciej orbita staje się elipsą, a powyżej prędkości ucieczki kula już nigdy nie wraca.
Jak to działa
- Ustaw prędkość wyrzutu i naciśnij przycisk Wystrzel albo przeciągnij od armaty, żeby wycelować. Każdy strzał ma własny kolor, więc możesz porównać tory.
- Naciśnij przycisk Wystrzel serię, żeby odtworzyć rysunek Newtona, albo włącz opcje Strzałki i Tor bez grawitacji, żeby zobaczyć, dlaczego kula ciągle nie trafia w ziemię.
- Przekrocz prędkość kołową, a otrzymasz elipsę; przekrocz prędkość ucieczki, a kula nigdy nie wróci. Wypróbuj też Księżyc i Marsa.
Spadanie dookoła Ziemi
Bez grawitacji kula odleciałaby po linii prostej. Grawitacja zagina jej tor w stronę środka Ziemi i przy małej prędkości kula uderza w ziemię. Ale Ziemia jest okrągła: na odcinku 8 km powierzchnia opada o około 5 m. Kula, która spada o 5 m w czasie, gdy przelatuje 8 km, nigdy nie zbliża się do ziemi. Wymaga to około 7,9 km/s tuż nad powierzchnią.
Prędkość kołowa i prędkość ucieczki
Prędkość na orbicie kołowej wynosi v = √(GM/r), gdzie M to masa planety, a r odległość od jej środka. Im dalej, tym jest mniejsza: 7,9 km/s tuż nad ziemią, 7,6 km/s z góry o wysokości 500 km. Prędkość ucieczki jest √2 razy większa i przy powierzchni wynosi około 11,2 km/s. Przy większej prędkości kula odlatuje na zawsze.
Elipsa, parabola, hiperbola
Każdy tor w aplikacji jest krzywą stożkową ze środkiem planety w jednym z ognisk. Poniżej prędkości kołowej kula porusza się po elipsie, której najdalszym punktem jest armata; jeśli ta elipsa schodzi pod powierzchnię, kula się rozbija. Powyżej prędkości kołowej elipsa rozrasta się na zewnątrz. Dokładnie przy prędkości ucieczki otwiera się w parabolę, a powyżej niej w hiperbolę.
Równe pola Keplera
Włącz opcję Równe pola, a aplikacja zacieniuje pole, które odcinek od środka do kuli zakreśla w równych odstępach czasu. Na elipsie kula pędzi przez swój najniższy punkt i ociąga się w najwyższym, a mimo to każdy wycinek ma takie samo pole. Johannes Kepler odkrył tę regułę na orbicie Marsa; Newton pokazał, że obowiązuje ona dla każdej siły skierowanej do jednego środka.
Często zadawane pytania
Czym jest armata Newtona?
To eksperyment myślowy z dzieła Isaaca Newtona De mundi systemate. Armata na bardzo wysokiej górze strzela poziomo. Im szybszy strzał, tym dalej kula ląduje, aż w końcu jest tak szybka, że okrąża całą Ziemię, nie dotykając jej.
Dlaczego satelita nie spada?
Spada, i to cały czas. Porusza się w bok tak szybko, że Ziemia zakrzywia się pod nim równie szybko, jak on spada. Na niskiej orbicie, przy około 7,7 km/s, jedno okrążenie trwa mniej więcej półtorej godziny.
Dlaczego góra jest taka wysoka?
Żeby kula startowała ponad powietrzem. Newton pominął opór powietrza, który spowalniałby prawdziwą kulę. Góra w aplikacji sięga daleko ponad atmosferę, znacznie wyżej niż jakakolwiek prawdziwa góra.
Czy kula wraca na szczyt góry?
Na okręgu albo na elipsie tak: po jednym okrążeniu wraca do punktu, z którego ją wystrzelono, z tą samą prędkością. Prawdziwa armata zostałaby trafiona od tyłu. W aplikacji kula po prostu krąży dalej.
Czy coś jest wysyłane?
Nie. Wszystko jest obliczane i rysowane na płótnie w przeglądarce. Przycisk Zapisz pobiera PNG. Edytuj otwiera ten obraz w edytorze PictorX.
Chcesz wypróbować?
Otwórz PictorX w swojej przeglądarce — do uruchomienia nie jest wymagana żadna instalacja ani karta kredytowa.
Przejdź do edytora