Ballistische baan

Een ballistische baan is het pad dat een ongemotoriseerd object aflegt nadat het een initiële snelheid heeft gekregen. Vanaf dat moment wordt de beweging vrijwel uitsluitend bepaald door de zwaartekracht en de luchtweerstand. Of het nu gaat om een gegooid steentje, een weggeschopte voetbal of een intercontinentale raket waarvan de motoren zijn uitgebrand: zodra de voortstuwingskracht stopt, bevindt het object zich in een ballistische vlucht.

Een ballistische baan: de parabool van een kanonskogel met snelheidspijlen, tijdmarkeringen, de maximale hoogte en het bereik
Een ballistische baan: de parabool van een kanonskogel met snelheidspijlen, tijdmarkeringen, de maximale hoogte en het bereik

De parabool van Galilei

Galileo Galilei ontdekte dat een ballistische baan zonder luchtweerstand exact een parabool vormt. Dit komt doordat de beweging kan worden opgesplitst in twee onafhankelijke componenten: een horizontale en een verticale beweging. Elk afzonderlijk is eenvoudig, en samen vormen ze de kromme.

Galileo Galilei, op een portret van Justus Sustermans uit 1636. Hij toonde dat een ballistische baan zonder lucht een parabool is.
Galileo Galilei, op een portret van Justus Sustermans uit 1636. Hij toonde dat een ballistische baan zonder lucht een parabool is.

De horizontale beweging

Als we de luchtweerstand negeren, werken er geen horizontale krachten op het object. Hierdoor blijft de horizontale snelheid, U, gedurende de hele vlucht constant. In gelijke tijden legt het object gelijke afstanden over de grond af.

De verticale beweging

De zwaartekracht trekt het object constant naar beneden met een versnelling g van ongeveer 9,8 m/s² op aarde. Hierdoor neemt de verticale snelheid, V, bij het stijgen af tot nul op het hoogste punt, de top. Daarna versnelt het object weer tijdens de val.

De formules

Lanceer je een object met een initiële snelheid v₀ onder een hoek θ boven vlak terrein, dan heeft het na t seconden horizontaal x = (v₀ cos θ) · t afgelegd en bevindt het zich op een hoogte y = (v₀ sin θ) · t − ½ g t². De maximale hoogte H = (v₀ sin θ)² / 2g wordt bereikt wanneer de verticale snelheid nul is, en de horizontale afstand tot het punt waar het object neerkomt, het bereik, is R = v₀² sin 2θ / g.

Zonder luchtweerstand wordt het grootste bereik altijd gehaald bij een lanceerhoek van 45°. Hoeken die samen 90° zijn, zoals 30° en 60°, geven hetzelfde bereik: de steile worp gaat hoger en de vlakke is sneller beneden.

Wanneer de lucht meedoet

Wanneer er wél rekening wordt gehouden met de atmosfeer, vervormt de luchtweerstand (drag) de perfecte parabool. De baan krijgt dan een asymmetrische vorm: een relatief flauwe stijging gevolgd door een veel steilere daling. Luchtweerstand groeit met het kwadraat van de snelheid, dus hij telt het zwaarst bij lichte, grote en snelle objecten. Een pingpongbal komt nauwelijks ergens, een voetbal verliest een flink deel van zijn bereik, en een zware kanonskogel vliegt bijna als in een vacuüm.

Korte afstand

Bij sport en handvuurwapens kan de aarde als plat worden beschouwd en de zwaartekracht als constant. Luchtweerstand is dan de grootste verstoorder van de perfecte parabool.

Lange afstand

Bij raketten die duizenden kilometers afleggen, is de aarde niet meer plat, en wijst de zwaartekracht naar het middelpunt van de aarde en wordt ze zwakker met de hoogte. Hun baan is in feite een deel van een ellips rond het zwaartekrachtmiddelpunt van de aarde, dat in een van de brandpunten van de ellips ligt. Het is hetzelfde soort baan als die van een satelliet; alleen snijdt de ellips van een ballistische raket het aardoppervlak weer.

De drie fasen van een ballistische raket

Een typische ballistische raket doorloopt drie fasen. In de boost-fase branden de motoren en brengen ze de raket op enorme snelheid en hoogte, vaak tot in de ruimte. In de mid-course fase zijn de motoren uit: de raket zweeft in een enorme boog door het vacuüm van de ruimte, puur gestuurd door de zwaartekracht. In de terminale fase valt de raket, of de warhead, onder invloed van de zwaartekracht terug de atmosfeer in, richting het doelwit.

Probeer het in PictorX

Open de simulator Ballistische baan. Sleep in de scène Projectiel over het beeld om te richten, en lanceer een kanonskogel, een voetbal, een honkbal, een tennisbal, een golfbal of een pingpongbal op de aarde, de maan of Mars. Snelheidsvectoren toont U en V, Tijdmarkeringen toont de gelijke stappen over de grond, en met luchtweerstand aan toont een gestreepte parabool de vlucht zonder lucht. Lanceerhoeken vuurt meerdere hoeken tegelijk af, en Ballistische raket volgt een raket door zijn drie fasen op zijn ellips rond de aarde.

Veelgestelde vragen

Is een ballistische baan altijd een parabool?

Alleen zonder lucht en over korte afstanden, waar de zwaartekracht overal even sterk is en dezelfde richting heeft. Met luchtweerstand is de baan asymmetrisch, en over duizenden kilometers is hij een deel van een ellips.

Wat is het verschil tussen bereik en maximale hoogte?

Het bereik R is de horizontale afstand van het lanceerpunt tot de plek waar het object neerkomt. De maximale hoogte H is hoe hoog het boven het lanceerpunt uitkomt. Beide groeien met het kwadraat van de lanceersnelheid.

Valt een zwaarder object sneller?

Niet in een vacuüm: elk object valt met dezelfde versnelling g, zoals een astronaut op de maan liet zien met een hamer en een veer. In lucht wordt een zwaar object minder afgeremd door de luchtweerstand dan een licht object van dezelfde grootte, dus dat vliegt wel verder.

Waarom vliegt een langeafstandsraket door de ruimte?

Lucht remt een snelle raket af en warmt hem op. Boven de atmosfeer kan hij het grootste deel van de weg zonder luchtweerstand zweven, en met een hoge boog kan hij duizenden kilometers over de ronde aarde afleggen.

Klaar om het te proberen?

Open PictorX in je browser - geen installatie, geen creditcard nodig om te starten.

Probeer de simulator voor ballistische banen