Kum yığını fraktalı
Bir ızgaranın tek bir karesine kum taneleri yığın. Bir karede dört tane birikir birikmez kare devrilir: dört komşusunun her birine birer tane verir, onlar da ardından devrilebilir. Bu, her karede en fazla üç tane kalana kadar sürer ve kum yığınının aslında hiç de bir yığın olmadığı, sekiz katlı simetriye sahip karmaşık bir fraktal olduğu ortaya çıkar. 1.048.576 taneye kadar bunun canlı olarak gerçekleşmesini izleyin, başka kafesleri deneyin ve Bak, Tang ve Wiesenfeld'in kum yığınını ünlü yapan çığları görün. Yığın modu, girdiğiniz sayıda taneyi tek bir hücreye koyar ve devrilmelerini canlı olarak gösterir: komşu sayısı kadar tanesi olan bir hücre, komşularının her birine birer tane verir. En fazla 1.048.576 tane girin (2^20 de olur) ya da bir örnek seçin; çubuk devrilmenin ne kadar ilerlediğini gösterir ve kare kafeste bir milyon tane yaklaşık yarım dakika sürer. Kafes ve Başlangıç yüksekliği deseni değiştirir. Birim modu, n × n boyutlu bir ızgaranın kum yığını grubunun birim elemanını hesaplar. Çığlar modu, kenarından tane kaybeden bir ızgaraya taneleri tek tek bırakır; taneleri tek bir yere dökmek için ızgaraya tıklayın ya da basılı tutun, grafik de çığları büyüklüğe göre sayar. Yakınlaştırmak için kaydırın ya da iki parmakla sıkıştırın, taşımak için sürükleyin, tüm yığını sığdırmak için çift tıklayın; yakınlaştırınca her hücre kendi sayısını gösterir. Devrilmeyi adım adım izlemek için Hız'ı düşürün.
Nasıl çalışır
- En fazla 1.048.576 olmak üzere bir tane sayısı girin ya da 2^18 = 262.144 gibi bir örnek seçin ve yığının merkezden dışa doğru devrilişini izleyin.
- Kafesi köşegenli kare ya da üçgen kafes olarak değiştirin veya hücre başına 1 ya da 2 tanelik bir tabanla başlayın ve desenleri karşılaştırın.
- Birim ya da Çığlar moduna geçin, her hücre kendi sayısını gösterene kadar yakınlaştırın ve resmi kaydedin.
Bir kum yığını nasıl devrilir
Izgaradaki her hücrede belirli sayıda tane vardır. Komşu sayısı kadar tanesi olan bir hücre (kare ızgarada dört) kararsızdır: devrilir ve her komşusuna birer tane aktarır. Bu komşular da sırayla kararsız hâle gelebilir; böylece tek bir devrilme koca bir çığı başlatabilir. Kural, hiçbir hücre devrilemeyene kadar uygulanır. Tek bir hücredeki 1.024 taneden başlandığında bu, 20.384 devrilme gerektirir ve geriye 25 hücre genişliğinde bir yığın kalır; 262.144 tane 1,2 milyardan fazla devrilme gerektirir ve 375 hücreye yayılır; uygulamanın izin verdiği en yüksek sayı olan 1.048.576 tane ise yaklaşık 19,1 milyar devrilme gerektirir ve 747 hücre genişliğinde bir yığın oluşturur. Dört kat tane, iki kat geniş bir yığın verir.
Sıra neden önemli değil
Birkaç hücre aynı anda kararsız olduğunda hangisinin önce devrildiği önemli değildir. Deepak Dhar 1990'da son kararlı yığının, hatta her hücrenin kaç kez devrildiğinin bile her zaman aynı olduğunu gösterdi: kum yığını, toplama işlemi gibi abelyendir. Bu uygulama bu serbestlikten iki kez yararlanır. Çok tanesi olan bir hücrenin tanelerini dörder dörder değil, tek seferde vermesine izin verir; ayrıca tek bir hücredeki yığın kafesi kadar simetrik olduğundan yalnızca bir dilimi (kare kafesin sekizde birini ya da üçgen kafesin on ikide birini) hesaplar ve geri kalanını yansıtarak elde eder.
Kafesini hatırlayan bir fraktal
Kararlı yığın rastgele olmaktan çok uzaktır. 1, 2 ve 3'lerden oluşan düzenli bir desene sahip bölgeler ince çizgilerle çevrilidir ve kendilerinin daha küçük kopyalarıyla doludur. Wesley Pegden ve Charles Smart 2013'te yığın büyüdükçe desenin belirli bir limite yerleştiğini kanıtladı; Lionel Levine ile birlikte de düzenli bölgelerin Apollonius çember paketlemeleriyle bağlantılı olduğunu gösterdiler. Şekil ızgarasını da hatırlar: köşegenli kare kafeste ya da üçgen kafeste aynı kural, farklı simetriye sahip farklı bir fraktal çizer.
Çığlar ve öz-örgütlenmiş kritiklik
Per Bak, Chao Tang ve Kurt Wiesenfeld kum yığınını 1987'de doğanın kendini nasıl kritik bir noktaya ayarlayabildiğini açıklamak için icat etti. Kenarlarından tane kaybeden bir ızgaraya rastgele taneler bırakın; bir süre sonra ızgara durağan bir duruma ulaşır: tanelerin çoğu hiçbir şeye yol açmaz, birkaçı tüm ızgarayı süpüren bir çığ başlatır, aradaki büyüklükler ise bir kuvvet yasasına uyar, yani log-log grafikte düz bir çizgi oluşturur. Çığlar modunda bu durumun oluşmasını izleyebilir, taneleri tek bir yere dökebilir ve ortalama yüksekliğin, sonsuz kare ızgara için kanıtlanmış değer olan 17/8 = 2,125'e yaklaştığını görebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Abelyen kum yığını modeli nedir?
Per Bak, Chao Tang ve Kurt Wiesenfeld'in 1987'de ortaya koyduğu bir hücresel otomattır. Bir ızgaranın her hücresinde kum taneleri bulunur; en az komşu sayısı kadar tanesi olan bir hücre devrilir ve her komşusuna birer tane verir. Abelyen olarak adlandırılmasının nedeni, devrilmelerin sırasının nihai sonucu değiştirmemesidir; bu özelliği Deepak Dhar 1990'da kanıtladı.
Bir kum yığını neden fraktal oluşturur?
Devrilme, taneleri birbiriyle girişim yapan dalgalar hâlinde yayar ve hücreler, ince çizgilerle ayrılmış, 1, 2 ve 3'lerden oluşan düzenli desenli bölgelere yerleşir. Aynı bölgelerin daha küçük kopyaları, ızgaranın izin verdiği her ölçekte, büyük bölgelerin arasında belirir. Desen deterministiktir: aynı sayıda tane her zaman tam olarak aynı resmi verir.
Bir milyon tane ne kadar sürer?
Uygulamada kare kafeste 1.048.576 tane, hızlı bir bilgisayarda 19 milyardan fazla devrilmeyle yaklaşık yarım dakika sürer ve ilerleme çubuğu ne kadar ilerlendiğini gösterir. Üçgen kafes ve köşegenli kafes daha hızlıdır; daha küçük yığınlar ise neredeyse anında hazır olur. Devrilmeleri yavaşça izlemek için Hız'ı düşürün.
Kum yığını grubunun birim elemanı nedir?
Sonlu bir ızgarada tekrar tekrar ulaşılabilen kararlı yığınlar bir grup oluşturur; bu grupta toplama, iki yığını üst üste döküp devrilmelerine izin vermek demektir. Grubun birim elemanı, eklendiğinde hiçbir şeyi değiştirmeyen yığındır. n × n boyutlu bir ızgarada, hücre başına 6 taneyi kararlı hâle getirip sonucu 6'dan çıkararak ve yeniden kararlı hâle getirerek bulunabilir; kendisi de ayrı bir fraktal gibi görünür.
Başlangıç yüksekliği neden yalnızca 0, 1 ya da 2 olabilir?
Her hücrede zaten 3 tane bulunan bir kare kafeste tek bir fazladan tanenin yol açtığı devrilmeler hiç durmaz: çığ sonsuza kadar büyür. Her hücrede en fazla 2 tane olduğunda, Anne Fey, Lionel Levine ve Yuval Peres'in kanıtladığı gibi, her yığın kararlı hâle gelir; ancak taban ne kadar yüksekse yığın o kadar büyük ve yavaş olur.
Denemeye hazır mısınız?
PictorX'i tarayıcınızda açın — kurulum gerekmez, başlamak için kredi kartı gerekmez.
Editöre Git