Abelyen kum yığınına giriş

Tek bir noktaya kum dökerseniz bir koni beklersiniz. Dört tanesi olan bir hücrenin her komşusuna birer tane verdiği kuralla bir ızgaranın tek bir hücresine tane dökerseniz çok daha tuhaf bir şey elde edersiniz: kusursuz bir düzene ve sonsuz ayrıntıya sahip bir desen. Kum yığını modeli fizik olarak, çığlar ve depremler için bir oyuncak olarak başladı ve olasılık, kombinatorik ve geometrinin buluşma noktasına dönüştü.

Kare ızgarada 262.144 taneden oluşan yuvarlak bir kum yığını; koyu kahverengi, kehribar ve krem renklerinde, her ölçekte tekrarlanan dört katlı simetriye sahip üçgenler ve şeritlerle
Kare ızgarada 262.144 taneden oluşan yuvarlak bir kum yığını; koyu kahverengi, kehribar ve krem renklerinde, her ölçekte tekrarlanan dört katlı simetriye sahip üçgenler ve şeritlerle

Kural

Her birinde birkaç kum tanesi bulunan hücrelerden oluşan bir ızgara alın. Bir hücre, komşu sayısından az tanesi olduğu sürece kararlıdır: dört komşulu bir kare ızgarada 0, 1, 2 ya da 3 tane tutabilir. 4 ya da daha fazla tanesi olan bir hücre devrilir: 4 tane kaybeder ve dört komşusunun her biri birer tane kazanır. Bir devrilme bir komşuyu eşiğin üzerine itebilir, o da sırayla devrilir; böylece tek bir tane her büyüklükte bir çığı başlatabilir. Sonlu bir ızgarada kenardan dışarı devrilen taneler kaybolur, bu yüzden her çığ sona erer. Per Bak, Chao Tang ve Kurt Wiesenfeld modeli 1987'de Self-organized criticality: an explanation of 1/f noise (Öz-örgütlenmiş kritiklik: 1/f gürültüsünün bir açıklaması) başlıklı bir makalede ortaya koydu.

Sıra neden önemli değil

İki hücre aynı anda kararsızsa, birinin önce devrilmesi diğerinin daha sonra devrilmesini engellemez, çünkü devrilme diğer hücrelere yalnızca tane ekler. Deepak Dhar bu basit olgudan yola çıkarak 1990'da son kararlı konfigürasyonun devrilmelerin sırasına bağlı olmadığını, her hücrenin kaç kez devrildiğinin de bağlı olmadığını gösterdi. Modele, toplamanın a + b = b + a özelliğinden esinlenerek abelyen adını verdi. Matematikçiler aynı oyunu chip-firing olarak bilir; Anders Björner, László Lovász ve Peter Shor bunu 1991'de herhangi bir çizge üzerinde incelemiştir. Büyük yığınları hesaplanabilir kılan da abelyen özelliktir: bir hücre tüm fazlasını tek seferde verebilir.

Öz-örgütlenmiş kritiklik

Bir mıknatıs manyetikliğini tam olarak belirli bir sıcaklıkta, Curie noktasında kaybeder ve her büyüklükteki dalgalanmalar ancak bu tür kritik noktaların yakınında bir arada görülür. Bak, Tang ve Wiesenfeld, depremlerden elektronik devrelerdeki kırpışma gürültüsüne kadar doğadaki pek çok şeyin, kimse onları ayarlamadan neden bu kritik davranışı gösterdiğini sordular. Kum yığınları, önerdikleri yanıttı: taneleri rastgele bırakın, ızgara kendi kendini kritik bir duruma getirir. Bu durumda tanelerin çoğu hiçbir şey yapmaz, birkaçı tüm ızgarayı boydan boya geçen çığlara yol açar, aradaki büyüklükler ise bir kuvvet yasasına uyar. Sonsuz kare ızgarada bu durumdaki ortalama yükseklik tam olarak 17/8 = 2,125'tir.

Kum yığını grubu

Sonlu bir ızgarada, rastgele tane eklendikçe tekrar tekrar geri gelen kararlı konfigürasyonlara yinelenen konfigürasyonlar denir. Bunlardan ikisini hücre hücre toplayıp toplamın devrilmesine izin vermek başka bir yinelenen konfigürasyon verir ve bu toplama işlemiyle sonlu bir grup, yani kum yığını grubu oluştururlar. Grubun eleman sayısı, ızgaranın kapsayan ağaçlarının sayısına eşittir; bu da Kirchhoff'un 1847 tarihli matris-ağaç teoremiyle bir bağlantıdır. Grubun birim elemanı, yani eklendiğinde hiçbir şeyi değiştirmeyen konfigürasyon, her hücrede 6 taneyi kararlı hâle getirip sonucu 6'dan çıkararak ve yeniden kararlı hâle getirerek bulunabilir. Kare ızgara için çarpıcı bir resimdir: ortada bir kare ve onu çevreleyen fraktal desenler.

Tek bir yığının fraktalı

Sonsuz bir kare ızgaranın tek bir hücresine N tane koyun ve devrilmelerine izin verin. Yığın, genişliği N'nin karekökü gibi artan, kabaca yuvarlak bir bölgeye dönüşür: 65.536 tane 189 hücreye, 262.144 tane 375 hücreye ve 1.048.576 tane 747 hücreye yayılır. İçeride hücreler, tamamı 3'lerden oluşan alanlar, şeritler ya da dama tahtaları gibi düzenli desenli yamalara yerleşir; bu yamalar ince çizgilerle sınırlanır ve büyüklerin arasında daha küçükleri bulunur. Wesley Pegden ve Charles Smart 2013'te N büyüdükçe resmin bir limite yakınsadığını kanıtladı; Lionel Levine ile birlikte de desenlerin, başka çemberlerin arasındaki boşluklara yerleştirilmiş çemberlerden oluşan Apollonius çember paketlemeleri tarafından belirlendiğini buldular.

Kafesler ve tabanlar

Kum yığını, üzerinde büyüdüğü ızgarayı hatırlar. Köşegenlerle, yani bir hücrenin 8 komşusu olup 8 tanede devrildiği durumda yığın daha sıkıdır ve deseni farklı bir yapıya sahiptir; 6 komşulu üçgen kafeste ise yığın altıgenin altı katlı simetrisini kazanır. Zaten tane içeren bir tabanla başlamak da resmi değiştirir. Anne Fey, Lionel Levine ve Yuval Peres 2010'da kare ızgarada hücre başına 2 tanelik bir tabanda yığının her zaman kararlı hâle geldiğini, ama 3 tanelik bir tabanda tek bir fazladan tanenin çığı sonsuza kadar sürdürdüğünü gösterdi.

Keşfedin

Tek bir hücreye 1.048.576 taneye kadar bırakmak ve bunların kare kafeste, köşegenli kare kafeste ya da üçgen kafeste, boş bir tabanda veya hücre başına 1 ya da 2 tanelik bir tabanda canlı olarak devrilişini izlemek için kum yığını fraktalını açın. Kutucuklar devrilmeleri, genişliği ve ortalama yüksekliği sayar; gösterge de her tane sayısında kaç hücre olduğunu gösterir. Birim modu n × n boyutlu bir ızgaranın kum yığını grubunun birim elemanını çizer, Çığlar modu ise taneleri tek tek bırakıp çığların büyüklüklerini log-log grafikte gösterir. Her hücre kendi sayısını gösterene kadar yakınlaştırın.

Sık sorulan sorular

Kum yığını modeli gerçek kumla mı ilgili?

Yalnızca kabaca. Gerçek kum yığınları sürtünmeye, tanelerin şekline ve eylemsizliğe bağlıdır; pirinç yığınlarıyla yapılan deneyler modele kumdan daha iyi uydu. Model, gerilimi yavaşça biriktirip çığlar hâlinde boşaltan bir sistemin matematiksel bir idealleştirmesidir.

Izgara kare olduğu hâlde yığın neden yuvarlak olur?

Devrilme, taneleri ısının yayılmasına çok benzer şekilde yayar ve yayılma, şekilleri yuvarlaklaştırma eğilimindedir. Yine de yığın tam olarak bir daire değildir ve iç deseni kare ızgaranın dört katlı simetrisini korur.

Desen rastgele mi?

Hayır. Kuralda hiçbir rastgelelik yoktur, bu yüzden aynı sayıda tane her zaman, hücresi hücresine, tam olarak aynı yığını verir. Rastgelelik yalnızca tanelerin rastgele yerlere bırakıldığı çığ sürümünde devreye girer.

Renkler ne anlama geliyor?

Her renk bir hücredeki tane sayısını gösterir; 0'dan komşu sayısının bir eksiğine kadar. Yığın hâlâ devrilirken, devrilmek üzere olan hücreler kendilerine ait bir renk alır.

Denemeye hazır mısınız?

PictorX'i tarayıcınızda açın — kurulum gerekmez, başlamak için kredi kartı gerekmez.

Kum yığını fraktalını açın