De abelse zandhoop uitgelegd
Strooi zand op één plek en je verwacht een kegel. Strooi korrels op één cel van een raster, met de regel dat een cel met vier korrels er één aan elke buur doorgeeft, en je krijgt iets veel vreemders: een patroon van volmaakte orde en eindeloos detail. Het zandhoopmodel begon als natuurkunde, een speelgoedmodel voor lawines en aardbevingen, en groeide uit tot een ontmoetingspunt van kansrekening, combinatoriek en meetkunde.
De regel
Neem een raster van cellen die elk een aantal zandkorrels bevatten. Een cel is stabiel zolang ze minder korrels dan buren heeft: op een vierkant raster met vier buren mag ze 0, 1, 2 of 3 korrels hebben. Zodra een cel 4 of meer korrels heeft, 'toppelt' (kiepert) de cel: ze verliest 4 korrels en elk van haar vier buren krijgt er één bij. Een toppeling kan een buur over de drempel duwen, die dan op zijn beurt toppelt, zodat één korrel een lawine van elke grootte kan veroorzaken. Op een eindig raster gaan korrels die over de rand toppelen verloren, dus elke lawine houdt op. Per Bak, Chao Tang en Kurt Wiesenfeld introduceerden het model in 1987 in een artikel met de titel Self-organized criticality: an explanation of 1/f noise.
Waarom de volgorde er niet toe doet
Als twee cellen tegelijk instabiel zijn, verhindert het toppelen van de ene niet dat de andere later toppelt, want toppelen voegt alleen maar korrels toe aan andere cellen. Uit dat eenvoudige feit liet Deepak Dhar in 1990 zien dat de uiteindelijke stabiele configuratie niet afhangt van de volgorde van de toppelingen, en het aantal keren dat elke cel toppelt evenmin. Hij noemde het model abels, naar de eigenschap van optellen dat a + b = b + a. Wiskundigen kennen hetzelfde spel als chip-firing, dat Anders Björner, László Lovász en Peter Shor in 1991 op willekeurige grafen bestudeerden. De Abelse eigenschap maakt ook grote hopen berekenbaar: een cel mag haar hele overschot in één keer weggeven.
Zelfgeorganiseerde kritikaliteit
Een magneet verliest zijn magnetisme bij één precieze temperatuur, het curiepunt, en alleen in de buurt van zulke kritieke punten treden schommelingen van alle groottes tegelijk op. Bak, Tang en Wiesenfeld vroegen zich af waarom zoveel dingen in de natuur, van aardbevingen tot de flikkerruis in elektronische schakelingen, dat kritieke gedrag vertonen zonder dat iemand ze afstemt. Hun zandhoop was het antwoord dat ze voorstelden: laat korrels willekeurig vallen en het raster drijft zichzelf naar een kritieke toestand. In die toestand doen de meeste korrels niets, een paar veroorzaken lawines die het hele raster oversteken, en de groottes daartussen volgen een machtwet. Op een oneindig vierkant raster is de gemiddelde hoogte in die toestand precies 17/8 = 2,125.
De zandhoopgroep
Op een eindig raster heten de stabiele configuraties die steeds terugkomen als je willekeurig korrels toevoegt recurrent. Twee ervan cel voor cel optellen en de som laten toppelen geeft weer een recurrente configuratie, en met deze optelling vormen ze een eindige groep, de zandhoopgroep. Het aantal elementen is gelijk aan het aantal opspannende bomen van het raster, een verband met de matrix-boomstelling van Kirchhoff uit 1847. Het neutrale element, de configuratie die niets verandert als je ze optelt, vind je door 6 korrels op elke cel te stabiliseren, het resultaat van 6 af te trekken en opnieuw te stabiliseren. Voor een vierkant raster is het een opvallend beeld: een vierkant in het midden, omringd door fractale patronen.
De fractal van één hoop
Leg N korrels op één cel van een oneindig vierkant raster en laat ze toppelen. De hoop groeit uit tot een ongeveer rond gebied waarvan de breedte toeneemt als de vierkantswortel van N: 65.536 korrels verspreiden zich over 189 cellen, 262.144 over 375 en 1.048.576 over 747. Binnenin komen de cellen tot rust in vlakken met regelmatige patronen, zoals louter drieën, strepen of dambordpatronen, begrensd door dunne lijnen, met kleinere vlakken tussen grotere. Wesley Pegden en Charles Smart bewezen in 2013 dat het beeld naar een limiet convergeert als N groeit, en samen met Lionel Levine ontdekten ze dat de patronen worden bepaald door Apollonische cirkelpakkingen, cirkels die genest zijn in de ruimtes tussen andere cirkels.
Roosters en bodems
De zandhoop onthoudt het raster waarop hij groeit. Met diagonalen, zodat een cel 8 buren heeft en bij 8 korrels toppelt, is de hoop compacter en heeft zijn patroon een andere structuur; op een driehoekig rooster met 6 buren krijgt de hoop de zesvoudige symmetrie van de zeshoek. Beginnen op een bodem die al korrels bevat verandert het beeld ook. Anne Fey, Lionel Levine en Yuval Peres toonden in 2010 aan dat een hoop op een vierkant raster altijd stabiliseert op een bodem van 2 korrels per cel, maar dat op een bodem van 3 één extra korrel de lawine eindeloos laat doorgaan.
Ontdek het zelf
Open de zandhoopfractal om tot 1.048.576 korrels op één cel te laten vallen en ze live te zien toppelen op een vierkant rooster, een vierkant rooster met diagonalen of een driehoekig rooster, op een lege bodem of een bodem van 1 of 2 korrels per cel. De tegels tellen de toppelingen, de breedte en de gemiddelde hoogte, en de legenda laat zien hoeveel cellen elk aantal korrels bevatten. Identiteit tekent het neutrale element van de zandhoopgroep van een n × n-raster, en Lawines laat korrels één voor één vallen en zet de groottes van de lawines uit in een log-loggrafiek. Zoom in tot elke cel haar getal toont.
Veelgestelde vragen
Gaat het zandhoopmodel over echt zand?
Slechts losjes. Echte zandhopen hangen af van wrijving, korrelvorm en traagheid, en experimenten met rijsthopen kwamen beter met het model overeen dan zand. Het model is een wiskundige idealisering van een systeem dat langzaam spanning opbouwt en die in lawines ontlaadt.
Waarom wordt de hoop rond terwijl het raster vierkant is?
Toppelen verspreidt korrels ongeveer zoals warmte zich verspreidt, en verspreiding heeft de neiging vormen af te ronden. De hoop is echter niet precies een cirkel, en zijn binnenpatroon behoudt de viervoudige symmetrie van het vierkante raster.
Is het patroon willekeurig?
Nee. De regel bevat geen toeval, dus hetzelfde aantal korrels geeft altijd precies dezelfde hoop, cel voor cel. Toeval speelt alleen een rol in de lawineversie, waarin korrels op willekeurige plekken vallen.
Wat betekenen de kleuren?
Elke kleur staat voor een aantal korrels op een cel, van 0 tot één minder dan het aantal buren. Zolang de hoop nog toppelt, krijgen cellen die op het punt staan te toppelen een eigen kleur.
Klaar om het te proberen?
Open PictorX in je browser - geen installatie, geen creditcard nodig om te starten.
Open de zandhoopfractal