Abelowa kupka piasku – wyjaśnienie

Gdy sypiesz piasek w jedno miejsce, spodziewasz się stożka. Gdy sypiesz ziarna na jedną komórkę siatki, z regułą, że komórka z czterema ziarnami oddaje po jednym każdemu sąsiadowi, otrzymujesz coś znacznie dziwniejszego: wzór doskonałego porządku i nieskończonych szczegółów. Model kupki piasku zaczął się jako fizyka, zabawka do badania lawin i trzęsień ziemi, a stał się miejscem spotkania rachunku prawdopodobieństwa, kombinatoryki i geometrii.

Okrągła kupka 262 144 ziaren na siatce kwadratowej w kolorach ciemnobrązowym, bursztynowym i kremowym, z trójkątami i pasami o czterokrotnej symetrii powtarzającymi się w każdej skali
Okrągła kupka 262 144 ziaren na siatce kwadratowej w kolorach ciemnobrązowym, bursztynowym i kremowym, z trójkątami i pasami o czterokrotnej symetrii powtarzającymi się w każdej skali

Reguła

Weź siatkę komórek, z których każda zawiera pewną liczbę ziaren piasku. Komórka jest stabilna, dopóki ma mniej ziaren niż sąsiadów: na siatce kwadratowej z czterema sąsiadami może mieć 0, 1, 2 lub 3. Komórka z 4 lub więcej ziarnami osypuje się: traci 4 ziarna, a każdy z jej czterech sąsiadów zyskuje jedno. Osypanie może przepchnąć sąsiada przez próg, a ten z kolei się osypuje, więc jedno ziarno może wywołać lawinę dowolnej wielkości. Na skończonej siatce ziarna, które osypią się poza krawędź, przepadają, więc każda lawina się kończy. Per Bak, Chao Tang i Kurt Wiesenfeld wprowadzili ten model w 1987 roku w pracy zatytułowanej Self-organized criticality: an explanation of 1/f noise (Samoorganizująca się krytyczność: wyjaśnienie szumu 1/f).

Dlaczego kolejność nie ma znaczenia

Jeśli dwie komórki są niestabilne jednocześnie, osypanie najpierw jednej z nich nie przeszkodzi drugiej osypać się później, ponieważ osypanie zawsze tylko dodaje ziarna innym komórkom. Z tego prostego faktu Deepak Dhar wywiódł w 1990 roku, że końcowa stabilna konfiguracja nie zależy od kolejności osypań, podobnie jak liczba osypań każdej komórki. Nazwał model abelowym, od własności dodawania a + b = b + a. Matematycy znają tę samą grę jako chip-firing, badaną na dowolnym grafie przez Andersa Björnera, László Lovásza i Petera Shora w 1991 roku. Właśnie własność abelowa pozwala też obliczać duże kupki: komórka może oddać cały swój nadmiar naraz.

Samoorganizująca się krytyczność

Magnes traci magnetyzm w jednej ściśle określonej temperaturze, punkcie Curie, i tylko w pobliżu takich punktów krytycznych pojawiają się razem fluktuacje wszystkich rozmiarów. Bak, Tang i Wiesenfeld zapytali, dlaczego tak wiele zjawisk w przyrodzie, od trzęsień ziemi po szum migotania w obwodach elektronicznych, wykazuje takie krytyczne zachowanie, choć nikt ich nie dostraja. Ich kupka piasku była proponowaną przez nich odpowiedzią: wystarczy sypać ziarna losowo, a siatka sama doprowadza się do stanu krytycznego. W tym stanie większość ziaren nic nie robi, nieliczne wywołują lawiny przechodzące przez całą siatkę, a wielkości pośrednie podlegają prawu potęgowemu. Na nieskończonej siatce kwadratowej średnia wysokość w tym stanie wynosi dokładnie 17/8 = 2,125.

Grupa kupki piasku

Na skończonej siatce stabilne konfiguracje, które powracają raz po raz, gdy losowo dodaje się ziarna, nazywa się rekurencyjnymi. Dodanie dwóch z nich komórka po komórce i osypanie sumy daje kolejną konfigurację rekurencyjną, a z takim dodawaniem tworzą one skończoną grupę – grupę kupki piasku. Liczba jej elementów jest równa liczbie drzew rozpinających siatki, co łączy ją z macierzowym twierdzeniem Kirchhoffa o drzewach z 1847 roku. Jej element neutralny, czyli konfigurację, która po dodaniu niczego nie zmienia, można znaleźć, stabilizując 6 ziaren na każdej komórce, odejmując wynik od 6 i stabilizując ponownie. Dla siatki kwadratowej to uderzający obraz: kwadrat pośrodku otoczony fraktalnymi wzorami.

Fraktal pojedynczej kupki

Połóż N ziaren na jednej komórce nieskończonej siatki kwadratowej i pozwól im się osypać. Kupka rozrasta się w mniej więcej okrągły obszar, którego szerokość rośnie jak pierwiastek kwadratowy z N: 65 536 ziaren rozchodzi się na 189 komórek, 262 144 na 375, a 1 048 576 na 747. Wewnątrz komórki układają się w płaty regularnych wzorów, takich jak same trójki, pasy czy szachownice, ograniczone cienkimi liniami, z mniejszymi płatami między większymi. Wesley Pegden i Charles Smart udowodnili w 2013 roku, że obraz zbiega do granicy, gdy N rośnie, a razem z Lionelem Levine'em odkryli, że wzorami rządzą apollońskie upakowania okręgów – okręgi wpisane w luki między innymi okręgami.

Sieci i podłoża

Kupka piasku pamięta siatkę, na której rośnie. Z przekątnymi, gdy komórka ma 8 sąsiadów i osypuje się przy 8 ziarnach, kupka jest bardziej zwarta, a jej wzór ma inną strukturę; na sieci trójkątnej z 6 sąsiadami kupka przyjmuje sześciokrotną symetrię sześciokąta. Start z podłoża, na którym już leżą ziarna, także zmienia obraz. Anne Fey, Lionel Levine i Yuval Peres wykazali w 2010 roku, że na siatce kwadratowej kupka zawsze się stabilizuje na podłożu z 2 ziarnami na komórkę, ale na podłożu z 3 jedno dodatkowe ziarno sprawia, że lawina trwa bez końca.

Wypróbuj

Otwórz fraktal kupki piasku, aby wysypać do 1 048 576 ziaren na jedną komórkę i oglądać na żywo, jak się osypują na sieci kwadratowej, kwadratowej z przekątnymi lub trójkątnej, na pustym podłożu albo na podłożu z 1 lub 2 ziarnami na komórkę. Kafelki zliczają osypania, szerokość i średnią wysokość, a legenda pokazuje, ile komórek ma każdą liczbę ziaren. Tryb Neutralny rysuje element neutralny grupy kupki piasku dla siatki n × n, a tryb Lawiny sypie ziarna jedno po drugim i przedstawia wielkości lawin na wykresie log-log. Powiększaj, aż każda komórka pokaże swoją liczbę.

Często zadawane pytania

Czy model kupki piasku dotyczy prawdziwego piasku?

Tylko luźno. Prawdziwe kupki piasku zależą od tarcia, kształtu ziaren i bezwładności, a eksperymenty z kupkami ryżu pasowały do modelu lepiej niż piasek. Model jest matematyczną idealizacją układu, który powoli gromadzi naprężenie i uwalnia je w lawinach.

Dlaczego kupka jest okrągła, skoro siatka jest kwadratowa?

Osypania rozprowadzają ziarna podobnie, jak rozchodzi się ciepło, a takie rozchodzenie się zaokrągla kształty. Kupka nie jest jednak dokładnie kołem, a jej wewnętrzny wzór zachowuje czterokrotną symetrię siatki kwadratowej.

Czy wzór jest losowy?

Nie. Reguła nie zawiera losowości, więc ta sama liczba ziaren zawsze daje dokładnie tę samą kupkę, komórka w komórkę. Losowość pojawia się tylko w wersji z lawinami, w której ziarna spadają w losowe miejsca.

Co oznaczają kolory?

Każdy kolor odpowiada liczbie ziaren w komórce, od 0 do liczby o jeden mniejszej niż liczba sąsiadów. Dopóki kupka wciąż się osypuje, komórki, które zaraz się osypią, mają własny kolor.

Chcesz wypróbować?

Otwórz PictorX w swojej przeglądarce — do uruchomienia nie jest wymagana żadna instalacja ani karta kredytowa.

Otwórz fraktal kupki piasku