Fraktale Lapunowa – wyjaśnienie

Większość fraktali rysuje się, pytając, dokąd trafia punkt. Fraktal Lapunowa stawia inne pytanie: jeśli lekko trącisz punkt startowy, to czy to zaburzenie zaniknie, czy urośnie? Odpowiedzią jest jedna liczba, wykładnik Lapunowa, a pokolorowanie płaszczyzny według tej liczby daje obrazy, które wyglądają jak wypolerowane metalowe pasma krzyżujące się nad ciemnym, ziarnistym morzem. Stoi za nimi jedno z najprostszych równań w nauce, odwzorowanie logistyczne, przerzucane tam i z powrotem między dwoma współczynnikami wzrostu.

Fraktal Lapunowa dla ciągu AB: złote pasma porządku krzyżują się i kończą spiczastymi kształtami jaskółek na ciemnoniebieskim morzu chaosu
Fraktal Lapunowa dla ciągu AB: złote pasma porządku krzyżują się i kończą spiczastymi kształtami jaskółek na ciemnoniebieskim morzu chaosu

Odwzorowanie logistyczne

Weź populację x, zapisaną jako ułamek największej populacji, jaką siedlisko może wyżywić, tak że x leży między 0 a 1. Populacja w następnym roku wynosi r·x·(1 − x): im więcej zwierząt, tym więcej potomstwa, ale im pełniejsze siedlisko, tym mniej pokarmu dla każdego. Biolog Robert May rozsławił to równanie w 1976 roku, pokazując, jak wiele ono w sobie kryje. Dla współczynnika wzrostu r poniżej 1 populacja wymiera, a między 1 a 3 ustala się na wartości 1 − 1/r. Przy r = 3 ta wartość traci stabilność i populacja przeskakuje między dwiema wartościami, przy około 3,449 między czterema, potem ośmioma, szesnastoma i tak dalej, przy czym każde kolejne podwojenie następuje szybciej niż poprzednie. Przy około 3,57 podwojenia się zagęszczają i zaczyna się chaos: populacja nigdy się nie powtarza, choć w samej regule nie ma żadnej przypadkowości. Nawet wtedy porządek wraca w wąskich oknach, takich jak cykl trzech wartości w pobliżu r = 3,83.

Wykładnik Lapunowa

Rosyjski matematyk Aleksandr Lapunow badał w latach 90. XIX wieku stabilność ruchu: kiedy małe zaburzenie pozostaje małe? Dla odwzorowania logistycznego odpowiedź da się obliczyć. Jeden krok mnoży małą różnicę między dwiema populacjami przez |r·(1 − 2x)|, czyli nachylenie odwzorowania w punkcie x. Wykładnik Lapunowa λ to średnia logarytmu tego czynnika wzdłuż długiej orbity. Przy r = 2,5 populacja ustala się na 0,6, gdzie nachylenie wynosi −0,5, więc każdy krok zmniejsza różnicę o połowę i λ = ln 0,5 ≈ −0,69. Przy r = 4 wykładnik wynosi ln 2 ≈ +0,69: różnica średnio podwaja się z każdym krokiem, a wartość początkowa znana z dokładnością do dziesięciu miejsc po przecinku jest bezwartościowa po około 33 krokach. Wykładnik ujemny oznacza porządek, dodatni chaos, a zero to granica, osiągana dokładnie tam, gdzie jeden cykl ustępuje miejsca drugiemu.

Dwa współczynniki wzrostu i ciąg

Pod koniec lat 80. XX wieku fizyk Mario Markus, pracujący w jednym z instytutów Maxa Plancka w Dortmundzie, zapytał, co się stanie, gdy współczynnik wzrostu nie jest stały, lecz jest przerzucany raz w jedną, raz w drugą stronę, tak jak u populacji, która przeżywa dobre i złe sezony. Pozwolił, by r przełączało się między dwiema wartościami, a i b, w kolejności wyznaczonej przez ustalony ciąg liter: AB stosuje je na przemian, AAB używa dwa razy a, a potem raz b. Skoro do wyboru są dwie liczby, każdy wybór jest punktem na płaszczyźnie, z a na osi poziomej i b na pionowej. Obliczenie wykładnika Lapunowa dla każdego punktu i pokolorowanie płaszczyzny według niego daje fraktal Lapunowa. Tę płaszczyznę nazywa się czasem przestrzenią Lapunowa.

Jak czytać obraz

Jasne obszary to porządek. Wykładnik jest tam ujemny, a populacja kończy w cyklu bez względu na to, jakie małe zaburzenie napotka. Kolor ciemnieje, im stabilniejszy cykl, aż po cienkie ciemne krzywe, na których wykładnik spada do minus nieskończoności. To orbity superstabilne, które przechodzą przez x = ½, wierzchołek paraboli, gdzie nachylenie jest równe zeru. Ciemne, ziarniste obszary to chaos, z dodatnim wykładnikiem. Wzdłuż przekątnej a równa się b, a obraz powtarza historię pojedynczego odwzorowania logistycznego: jedna wartość, dwie, cztery, chaos i okna porządku w jego wnętrzu. Z dala od przekątnej pasma wyginają się, krzyżują i kończą ostrymi szpicami.

Jaskółki i krzyżujące się pasma

Wyspy porządku wewnątrz chaosu mają własny, charakterystyczny kształt, tułów z dwoma odchylonymi do tyłu skrzydłami, i często nazywa się je jaskółkami. Wokół każdej jaskółki są mniejsze, a przy powiększaniu znajduje się ich coraz więcej – i właśnie temu obraz zawdzięcza miano fraktala. Tam, gdzie dwa pasma się krzyżują, jedno zdaje się przechodzić nad drugim. Nic się tam nie chowa: dla tych wartości a i b odwzorowanie ma jednocześnie dwa stabilne cykle, a wartość początkowa decyduje, do którego z nich trafi orbita, a więc i które pasmo zostanie narysowane na wierzchu. Rozpoczynanie każdej orbity od x = 0,5 i od pierwszej litery ciągu łamie też symetrię między literami, dlatego obraz dla BA jest lustrzanym odbiciem obrazu dla AB względem przekątnej, a nie tym samym obrazem.

Z laboratorium do komputerów domowych

Markus i Benno Hess opublikowali tę metodę w 1989 roku, a niektórym swoim obrazom Markus nadał nazwy. Najbardziej znany to Zircon Zity, ciąg BBBBBBAAAAAA z a między 3,4 a 4 i b między 2,5 a 3,4, gdzie pasma stoją jak wieże. We wrześniu 1991 roku A. K. Dewdney opisał te obrazy w swojej rubryce w Scientific American, w artykule pod tytułem „Leaping into Lyapunov Space” („Skok w przestrzeń Lapunowa”), a czytelnicy mający komputery domowe zaczęli rysować własne. Potrzebowali cierpliwości: każdy punkt obrazu wymaga setek kroków odwzorowania, a obraz ma setki tysięcy punktów.

Jak obliczany jest obraz

Dla każdego punktu aplikacja ustawia populację na x₀ = 0,5 i najpierw pozwala odwzorowaniu działać bez pomiaru, aby orbita mogła się ustalić. Potem wykonuje tyle kroków, ile ustawisz jako iteracje, i uśrednia logarytm nachylenia. Obraz o wymiarach 600 na 600 punktów przy 200 iteracjach wymaga około stu milionów kroków odwzorowania, co przeglądarka wykonuje w niecałą sekundę. W pobliżu granicy chaosu, gdzie orbity ustalają się powoli, oszacowanie jest zgrubne, co widać jako kropki. Więcej iteracji je usuwa. Obraz jest rysowany w kilku przebiegach, najpierw co ósmy punkt, więc po powiększeniu lub przesunięciu od razu widać zgrubny obraz, który wyostrza się na oczach.

Wypróbuj

Otwórz fraktal Lapunowa, aby wpisać dowolny ciąg o długości do 24 liter albo zacząć od przykładu, takiego jak AB, AABAB czy Zircon Zity. Przewijaj, rozsuwaj palce lub klikaj dwukrotnie, aby powiększać, aż do okna o szerokości jednej miliardowej jednostki, i przeciągaj, aby przesuwać. Kliknij punkt, aby go zaznaczyć: kafelki pokażą jego wykładnik Lapunowa, to, czy jest stabilny, superstabilny czy chaotyczny, oraz długość jego cyklu, a wykres narysuje pierwsze 64 kroki jego orbity, pokolorowane według litery, która wykonała dany krok. Kolejny kafelek podaje, jaka część okna jest chaotyczna. Wybierz jeden z pięciu schematów kolorów, zmień wartość początkową, aby znaleźć miejsca z dwoma cyklami, i zapisz obraz, plik PDF lub ustawienia.

Często zadawane pytania

Czy fraktal Lapunowa to naprawdę fraktal?

Nie w ścisłym sensie kształtu zbudowanego przez powtarzanie jednej reguły w coraz mniejszych skalach, jak płatek śniegu Kocha; ma też duże gładkie obszary. Ale granica między porządkiem a chaosem ma szczegóły w każdej skali, a jaskółki powracają w coraz mniejszych kopiach, więc nazwa się przyjęła.

Co oznacza wykładnik Lapunowa równy zeru?

Orbita jest na granicy: małe zaburzenie średnio ani nie zanika, ani nie rośnie. Dzieje się tak dokładnie w punkcie bifurkacji, gdzie jeden cykl ustępuje miejsca cyklowi o dwukrotnie większej długości, oraz na granicy chaosu.

Dlaczego płaszczyzna kończy się na 4?

Dla współczynników wzrostu od 0 do 4 populacja pozostaje między 0 a 1. Powyżej 4 może wyskoczyć z tego przedziału, a stamtąd ucieka do minus nieskończoności, więc nie zostaje żadna orbita, którą można by zmierzyć.

Czy można użyć innych odwzorowań?

Tak. Każde odwzorowanie z parametrem, który może przełączać się między dwiema wartościami, daje obraz tego rodzaju. Odwzorowanie logistyczne jest klasycznym wyborem, bo to najprostsze odwzorowanie, które przechodzi całą drogę od porządku do chaosu, i to właśnie je rysuje ta aplikacja.

Chcesz wypróbować?

Otwórz PictorX w swojej przeglądarce — do uruchomienia nie jest wymagana żadna instalacja ani karta kredytowa.

Otwórz fraktal Lapunowa