Lyapunov fraktallarına giriş

Fraktalların çoğu, bir noktanın nereye vardığı sorularak çizilir. Lyapunov fraktalı başka bir soru sorar: başlangıcı azıcık kaydırırsanız bu kayma sönüp gider mi, yoksa büyür mü? Yanıt tek bir sayıdır, Lyapunov üsteli; bir düzlemi bu sayıya göre renklendirince de karanlık, pütürlü bir denizin üzerinde kesişen cilalı metal şeritlere benzeyen resimler ortaya çıkar. Bunların ardında bilimin en basit denklemlerinden biri vardır: iki büyüme oranı arasında ileri geri itilen lojistik harita.

AB dizisi için bir Lyapunov fraktalı: altın rengi düzen şeritleri birbirini keser ve koyu mavi bir kaos denizinde sivri kırlangıç biçimleriyle son bulur
AB dizisi için bir Lyapunov fraktalı: altın rengi düzen şeritleri birbirini keser ve koyu mavi bir kaos denizinde sivri kırlangıç biçimleriyle son bulur

Lojistik harita

Bir popülasyonu, yaşam alanının besleyebileceği en büyük popülasyonun kesri olarak yazılan x ile gösterelim; yani x, 0 ile 1 arasındadır. Bir sonraki yılın popülasyonu r·x·(1 − x) olur: hayvan ne kadar çoksa yavru da o kadar çoktur, ama yaşam alanı doldukça her birine düşen besin azalır. Biyolog Robert May, 1976'da bu denklemin ne kadar çok şey gizlediğini göstererek onu ünlü yaptı. Büyüme oranı r, 1'in altındaysa popülasyon yok olur; 1 ile 3 arasındaysa 1 − 1/r değerine oturur. r = 3'te bu değer kararsızlaşır ve popülasyon iki değer arasında gidip gelir; yaklaşık 3,449'da dört, sonra sekiz, on altı değer arasında ve böyle sürer, her katlanma bir öncekinden daha çabuk gelir. Yaklaşık 3,57'de katlanmalar üst üste yığılır ve kaos başlar: kuralda hiçbir rastlantı olmadığı hâlde popülasyon kendini hiç tekrarlamaz. O zaman bile düzen, r = 3,83 yakınındaki üç değerli döngü gibi dar pencerelerde geri döner.

Lyapunov üsteli

Rus matematikçi Aleksandr Lyapunov 1890'larda hareketin kararlılığını inceledi: küçük bir bozulma ne zaman küçük kalır? Lojistik harita için bu sorunun yanıtı hesaplanabilir. Bir adım, iki popülasyon arasındaki küçük bir farkı |r·(1 − 2x)| ile, yani haritanın x'teki eğimiyle çarpar. Lyapunov üsteli λ, bu çarpanın logaritmasının uzun bir yörünge boyunca ortalamasıdır. r = 2,5'te popülasyon 0,6'ya oturur; orada eğim −0,5'tir, dolayısıyla her adım farkı yarıya indirir ve λ = ln 0,5 ≈ −0,69 olur. r = 4'te üstel ln 2 ≈ +0,69'dur: fark her adımda ortalama iki katına çıkar ve on ondalık basamağa kadar bilinen bir başlangıç değeri yaklaşık 33 adım sonra hiçbir işe yaramaz. Negatif düzen, pozitif kaos demektir; sıfır ise sınırdır ve tam bir döngünün yerini bir başkasına bıraktığı yerde ulaşılır.

İki büyüme oranı ve bir dizi

1980'lerin sonunda Dortmund'daki bir Max Planck enstitüsünde çalışan fizikçi Mario Markus, büyüme oranı sabit kalmayıp iyi ve kötü mevsimler yaşayan bir popülasyonda olduğu gibi ileri geri zorlandığında ne olacağını sordu. r'nin, sabit bir harf dizisinin sırasına göre iki değer, a ve b, arasında geçiş yapmasını sağladı: AB ikisini sırayla kullanır, AAB iki kez a, ardından bir kez b kullanır. Seçilecek iki sayı olduğundan her seçim bir düzlemde bir noktadır; yatay eksende a, dikey eksende b yer alır. Her nokta için Lyapunov üstelini hesaplayıp düzlemi buna göre renklendirmek Lyapunov fraktalını verir. Bu düzleme kimi zaman Lyapunov uzayı denir.

Resmi okumak

Açık renkli bölgeler düzendir. Orada üstel negatiftir ve popülasyon, karşılaştığı küçük bozulma ne olursa olsun bir döngüde son bulur. Döngü kararlılaştıkça renk koyulaşır ve üstelin eksi sonsuza düştüğü ince koyu eğrilere kadar iner. Bunlar, eğimin sıfır olduğu x = ½ noktasından, yani parabolün tepesinden geçen süperkararlı yörüngelerdir. Koyu, pütürlü bölgeler ise pozitif üstelli kaostur. Köşegen boyunca a, b'ye eşittir ve resim tek başına lojistik haritanın öyküsünü yineler: bir değer, iki, dört, kaos ve onun içindeki düzen pencereleri. Köşegenden uzaklaştıkça şeritler bükülür, kesişir ve sivri uçlarla son bulur.

Kırlangıçlar ve kesişen şeritler

Kaosun içindeki düzen adalarının kendine özgü bir biçimi vardır: geriye doğru açılmış iki kanatlı bir gövde. Bu yüzden onlara çoğu kez kırlangıç denir. Her kırlangıcın çevresinde daha küçükleri vardır ve yakınlaştıkça yenileri çıkar; resme fraktal adını kazandıran da budur. İki şeridin kesiştiği yerde biri ötekinin üstünden geçiyor gibi görünür. Orada gizli bir şey yoktur: a ve b'nin bu değerlerinde haritanın aynı anda iki kararlı döngüsü vardır ve yörüngenin hangisini bulacağını, dolayısıyla hangi şeridin üstte çizileceğini başlangıç değeri belirler. Her yörüngeyi x = 0,5'ten ve dizinin ilk harfiyle başlatmak harfler arasındaki simetriyi de bozar; bu yüzden BA'nın resmi AB'ninkiyle aynı değildir, onun köşegene göre ayna görüntüsüdür.

Laboratuvardan ev bilgisayarlarına

Markus yöntemi 1989'da Benno Hess ile birlikte yayımladı ve resimlerinin bazılarına ad verdi. En tanınmışı Zircon Zity'dir: a'nın 3,4 ile 4, b'nin 2,5 ile 3,4 arasında olduğu BBBBBBAAAAAA dizisi; burada şeritler kuleler gibi dikilir. Eylül 1991'de A. K. Dewdney, Scientific American dergisindeki köşesinde bu resimleri “Leaping into Lyapunov Space” (“Lyapunov Uzayına Sıçrayış”) başlığıyla anlattı ve ev bilgisayarı olan okurlar kendi resimlerini çizmeye başladı. Sabır gerekiyordu: resmin her noktası haritanın yüzlerce adımını ister, bir resimde ise yüz binlerce nokta vardır.

Resim nasıl hesaplanır?

Uygulama her nokta için popülasyonu x₀ = 0,5'ten başlatır ve yörünge yerine otursun diye önce haritayı ölçüm yapmadan çalıştırır. Sonra yineleme olarak belirlediğiniz sayıda adım atar ve eğimin logaritmasının ortalamasını alır. 200 yinelemeyle 600'e 600 noktalık bir resim, haritanın yaklaşık yüz milyon adımını gerektirir; bir tarayıcı bunu bir saniyeden kısa sürede yapar. Yörüngelerin yavaş oturduğu kaos sınırının yakınında tahmin kabadır ve bu, benekler olarak görünür. Daha çok yineleme bunları giderir. Resim birkaç geçişte, önce her sekizinci nokta olmak üzere çizilir; böylece yakınlaştırınca ya da kaydırınca hemen kaba bir resim görünür ve gözünüzün önünde keskinleşir.

Keşfedin

En fazla 24 harflik herhangi bir dizi yazmak ya da AB, AABAB veya Zircon Zity gibi bir örnekle başlamak için Lyapunov fraktalını açın. Yakınlaşmak için kaydırın, iki parmağınızı açın ya da çift tıklayın; bir birimin milyarda biri genişliğindeki bir pencereye kadar inebilirsiniz. Taşımak için sürükleyin. Bir noktayı işaretlemek için tıklayın: kutucuklar o noktanın Lyapunov üstelini, kararlı mı, süperkararlı mı yoksa kaotik mi olduğunu ve döngüsünün uzunluğunu gösterir; grafik de yörüngesinin ilk 64 adımını, her adımı atan harfe göre renklendirerek çizer. Bir başka kutucuk pencerenin ne kadarının kaotik olduğunu verir. Beş renk şemasından birini seçin, iki döngülü yerleri bulmak için başlangıç değerini değiştirin ve resmi, bir PDF'i ya da ayarları kaydedin.

Sık sorulan sorular

Lyapunov fraktalı gerçekten bir fraktal mı?

Koch kar tanesi gibi, tek bir kuralın giderek küçülen ölçeklerde yinelenmesiyle kurulan bir şekil anlamında, yani dar anlamda değil; üstelik geniş, pürüzsüz bölgeleri de var. Ama düzen ile kaos arasındaki sınırın her ölçekte ayrıntısı vardır ve kırlangıçlar giderek küçülen kopyalar hâlinde geri döner; bu yüzden ad tutmuştur.

Lyapunov üstelinin sıfır olması ne demek?

Yörünge tam sınırdadır: küçük bir bozulma ortalamada ne söner ne büyür. Bu, tam olarak bir çatallanmada, yani bir döngünün yerini iki kat uzunlukta bir döngüye bıraktığı yerde ve kaosun sınırında olur.

Düzlem neden 4'te bitiyor?

0 ile 4 arasındaki büyüme oranlarında popülasyon 0 ile 1 arasında kalır. 4'ün üstünde bu aralığın dışına sıçrayabilir ve oradan eksi sonsuza kaçar; dolayısıyla ölçülecek bir yörünge kalmaz.

Başka haritalar kullanılabilir mi?

Evet. İki değer arasında geçiş yapabilen bir parametresi olan her harita bu türden bir resim verir. Lojistik harita klasik seçimdir, çünkü düzenden kaosa kadar bütün yolu kateden en basit haritadır; bu uygulamanın çizdiği de odur.

Denemeye hazır mısınız?

PictorX'i tarayıcınızda açın — kurulum gerekmez, başlamak için kredi kartı gerekmez.

Lyapunov fraktalını açın