Đại bác Newton và tốc độ quỹ đạo
Đặt một khẩu đại bác trên ngọn núi cao đến mức nhô lên khỏi lớp không khí, rồi bắn theo phương ngang. Quả đạn chậm rơi trở lại mặt đất. Quả đạn nhanh hơn rơi xa hơn, vì Trái Đất cong dần xuống bên dưới nó. Bắn đủ nhanh thì mặt đất cong xuống đúng bằng tốc độ quả đạn rơi: quả đạn rơi vòng quanh cả Trái Đất và đi vào quỹ đạo. Isaac Newton dùng thí nghiệm tưởng tượng này để cho thấy lực kéo quả táo rơi xuống cũng chính là lực giữ cho Mặt Trăng quay quanh Trái Đất. Đặt tốc độ phóng rồi bấm Bắn, hoặc kéo từ khẩu pháo để ngắm. Đạn chậm rơi trở lại mặt đất, đạn nhanh hơn rơi xa hơn. Ở tốc độ quỹ đạo tròn, quả đạn rơi vòng quanh cả Trái Đất; nhanh hơn nữa, quỹ đạo trở thành hình elip, và vượt quá tốc độ thoát ly thì quả đạn không bao giờ quay lại.
Cách nó hoạt động
- Đặt tốc độ phóng rồi bấm Bắn, hoặc kéo từ khẩu đại bác để ngắm. Mỗi phát bắn giữ màu riêng của nó, nên bạn có thể so sánh các đường bay.
- Bấm Bắn một loạt để tái hiện hình vẽ của Newton, hoặc bật Mũi tên và Đường bay khi không có trọng lực để thấy vì sao quả đạn mãi không chạm được mặt đất.
- Bắn nhanh hơn tốc độ quỹ đạo tròn để có quỹ đạo elip, và vượt quá tốc độ thoát ly để quả đạn không bao giờ quay lại. Hãy thử cả Mặt Trăng và Sao Hỏa.
Rơi vòng quanh Trái Đất
Nếu không có trọng lực, quả đạn sẽ bay đi theo một đường thẳng. Trọng lực uốn đường bay của nó về phía tâm Trái Đất, và ở tốc độ thấp nó đâm xuống đất. Nhưng Trái Đất tròn: cứ đi 8 km thì mặt đất hạ thấp khoảng 5 m. Một quả đạn rơi 5 m trong thời gian bay được 8 km sẽ không bao giờ đến gần mặt đất hơn. Muốn vậy cần khoảng 7,9 km/s ngay sát bề mặt.
Tốc độ quỹ đạo tròn và tốc độ thoát ly
Tốc độ của quỹ đạo tròn là v = √(GM/r), trong đó M là khối lượng của hành tinh và r là khoảng cách đến tâm của nó. Càng ra xa, tốc độ này càng nhỏ: 7,9 km/s ngay sát mặt đất, 7,6 km/s từ một ngọn núi cao 500 km. Tốc độ thoát ly lớn gấp √2 lần, khoảng 11,2 km/s ở bề mặt. Nhanh hơn thế, quả đạn bay đi mãi mãi.
Elip, parabol, hypebol
Mọi đường bay trong ứng dụng đều là một đường cônic có tâm hành tinh nằm ở một tiêu điểm. Dưới tốc độ quỹ đạo tròn, quả đạn đi trên một elip mà điểm xa nhất là khẩu đại bác; nếu elip đó chui xuống dưới bề mặt, quả đạn đâm xuống đất. Trên tốc độ quỹ đạo tròn, elip phình rộng ra ngoài. Đúng bằng tốc độ thoát ly, nó mở ra thành parabol, và vượt quá thì thành hypebol.
Diện tích bằng nhau của Kepler
Bật Diện tích bằng nhau và ứng dụng sẽ tô màu phần diện tích mà đoạn thẳng nối tâm với quả đạn quét được trong những khoảng thời gian bằng nhau. Trên elip, quả đạn lao vút qua điểm thấp nhất và chậm rãi ở điểm cao nhất, vậy mà mọi lát cắt đều có cùng diện tích. Johannes Kepler tìm ra quy luật này trong quỹ đạo của Sao Hỏa; Newton chứng minh rằng nó đúng với mọi lực kéo về một tâm.
Câu hỏi thường gặp
Đại bác Newton là gì?
Một thí nghiệm tưởng tượng trong tác phẩm De mundi systemate của Isaac Newton. Một khẩu đại bác trên ngọn núi rất cao bắn theo phương ngang. Phát bắn càng nhanh thì đạn rơi càng xa, cho đến khi nhanh tới mức bay trọn một vòng quanh Trái Đất mà không chạm vào nó.
Vì sao vệ tinh không rơi xuống?
Nó vẫn rơi, liên tục. Nó chuyển động ngang nhanh đến mức Trái Đất cong xuống bên dưới nó nhanh đúng bằng tốc độ nó rơi. Ở quỹ đạo thấp, với tốc độ khoảng 7,7 km/s, một vòng mất khoảng một tiếng rưỡi.
Vì sao ngọn núi cao như vậy?
Để quả đạn xuất phát từ phía trên không khí. Newton bỏ qua lực cản không khí, vốn sẽ làm một quả đạn thật chậm lại. Ngọn núi trong ứng dụng vươn cao vượt xa bầu khí quyển, cao hơn nhiều so với bất kỳ ngọn núi thật nào.
Quả đạn có quay về ngọn núi không?
Trên quỹ đạo tròn hay elip thì có: sau một vòng, nó quay về đúng điểm đã được bắn ra, với cùng tốc độ. Một khẩu đại bác thật sẽ bị bắn trúng từ phía sau. Trong ứng dụng, quả đạn cứ thế bay vòng tiếp.
Có tải gì lên không?
Không. Mọi thứ được tính toán và vẽ trên canvas trong trình duyệt. Lưu sẽ tải xuống một PNG. Chỉnh sửa mở ảnh đó trong trình chỉnh sửa PictorX.
Sẵn sàng thử chưa?
Mở PictorX trong trình duyệt — không cần cài đặt, không cần thẻ tín dụng để bắt đầu.
Tới trình chỉnh sửa