Baan van het gemarkeerde punt
- A: r = a
- B: r = b
Lyapunov-fractal
Een populatie die het ene seizoen goed groeit en het volgende slecht, kan in een vast ritme terechtkomen, of zich helemaal nooit herhalen. De Lyapunov-fractal is de kaart van die keuze. Hij neemt de logistische afbeelding, het eenvoudigste model van een populatie met beperkte ruimte, en laat de groeisnelheid ervan in een vaste volgorde, zoals AB of AABAB, wisselen tussen twee waarden, a en b. Elk punt van het beeld is één paar (a, b), gekleurd naar zijn Lyapunov-exponent: licht waar de populatie in een cyclus terechtkomt, donker waar ze chaotisch wordt. Typ een reeks, zoom in op de zwaluwvormige eilanden van orde en klik op een willekeurig punt om zijn baan te zien. Typ een reeks van de letters A en B of kies een voorbeeld. Elk punt van het beeld is een paar groeisnelheden: a loopt van links naar rechts, b van onder naar boven. De lichte kleuren zijn orde, de donkere chaos. Scrol of knijp om te zoomen, sleep om te verschuiven en dubbelklik om in te zoomen; de knoppen in de hoek zoomen en brengen het beginvenster terug, en de pijltjestoetsen, + en − werken ook. Klik op een punt om het te markeren: de tegels tonen zijn Lyapunov-exponent, en de grafiek de eerste 64 stappen van zijn baan. Meer iteraties geven een scherper beeld en duren langer. Ongedaan maken stapt terug door de vensters die je hebt bezocht.
Hoe het werkt
- Typ een reeks van de letters A en B, zoals AB, AABAB of BBBBBBAAAAAA, of kies een voorbeeld zoals Zircon Zity.
- Zoom in met het muiswiel, door te knijpen of met een dubbelklik en sleep om te verschuiven, en verhoog het aantal iteraties voor een scherper beeld diep in de fractal.
- Klik op een punt om zijn Lyapunov-exponent af te lezen en zijn baan in de grafiek te volgen, kies daarna de kleuren en sla het plaatje op.
Van één afbeelding naar een vlak
De logistische afbeelding maakt van een populatie x, gemeten als deel van wat haar leefgebied hooguit kan dragen, de populatie van volgend jaar: r·x·(1 − x). Bij een groeisnelheid r tussen 1 en 3 komt de populatie op één waarde tot rust. Boven 3 gaat ze heen en weer tussen twee waarden, dan vier, dan acht, en voorbij r ≈ 3,57 dwaalt ze meestal rond zonder zich ooit te herhalen. Een Lyapunov-fractal gebruikt twee groeisnelheden in plaats van één. Een reeks zoals AAB zegt in welke volgorde ze aan de beurt komen: twee stappen met a, één met b, en dan weer van voren af aan. De horizontale as is a en de verticale as is b, dus de diagonaal, waar a gelijk is aan b, is de gewone logistische afbeelding.
Wat de kleuren betekenen
De Lyapunov-exponent λ meet wat er gebeurt met twee populaties die bijna gelijk beginnen. Elke stap rekt hun verschil uit of krimpt het in met de factor |r·(1 − 2x)|, en λ is het gemiddelde van de logaritme van die factor langs de baan. Als λ negatief is, sterft het verschil uit: de baan is stabiel en eindigt in een cyclus, getekend in de lichte kleuren, donkerder naarmate de cyclus stabieler is. De donkerste dunne lijnen zijn superstabiele banen, die door x = ½ gaan, waar de factor nul is. Als λ positief is, blijft het verschil groeien tot de twee populaties niets meer gemeen hebben. Dat is chaos, getekend in de donkere kleuren, die lichter worden naarmate λ groeit. De scherpe rand tussen de twee ligt waar λ = 0.
Waarom dezelfde vormen terugkomen
Zoom in op de donkere zee van chaos en er verschijnen lichte eilanden, gevormd als zwaluwen met een lijf en twee naar achteren gestrekte vleugels, en rond elke zwaluw liggen kleinere. Elk eiland is een venster van orde waarin de populatie een cyclus van een bepaalde lengte volgt. Steek je de rand over, dan verdubbelt de cyclus keer op keer en lost hij op in chaos, net als langs de diagonaal. Waar twee stroken elkaar lijken te kruisen, de ene over de andere heen, zijn twee verschillende cycli tegelijk stabiel en bepaalt de beginwaarde welke van de twee de baan vindt. Daarom zijn AB en BA ook niet hetzelfde beeld: ze zijn elkaars spiegelbeeld in de diagonaal.
Veelgestelde vragen
Wat is een Lyapunov-fractal?
Een beeld van waar een systeem stabiel is en waar chaotisch. In de klassieke versie is dat systeem de logistische afbeelding, met een groeisnelheid die tussen twee waarden a en b wisselt in de volgorde van een reeks van de letters A en B. Elk punt (a, b) van het vlak wordt gekleurd naar zijn Lyapunov-exponent. Ze heten ook Markus-Lyapunov-fractals, naar Mario Markus, die eind jaren tachtig de eerste tekende.
Wat doet de reeks?
Ze bepaalt in welke volgorde de twee groeisnelheden aan de beurt komen. AB wisselt ze om en om af; AABAB gebruikt twee keer a, één keer b, één keer a en één keer b, en begint dan opnieuw. Een andere reeks geeft een ander beeld, en langere reeksen geven fijnere structuren. Een reeks met maar één letter is de gewone logistische afbeelding en geeft simpele strepen.
Wat is Zircon Zity?
De naam die Mario Markus gaf aan een van zijn bekendste beelden: de reeks BBBBBBAAAAAA, met a tussen 3,4 en 4 en b tussen 2,5 en 3,4. De lichte stroken rijzen op als de torens van een stad. Het voorbeeld in de app toont een vierkant deel van dat venster.
Waarom zitten er spikkels in de chaotische gebieden?
De exponent wordt geschat uit een beperkt aantal stappen. Binnen de chaos en vlak bij de rand ervan geeft een korte baan een ruizige schatting, zodat losse punten aan de verkeerde kant van nul belanden. Verhoog je de iteraties van 200 naar 1.000 of 5.000, dan verdwijnen de spikkels, al kost dat tijd. Wie diep inzoomt, heeft meer iteraties nodig dan voor het hele beeld.
Waarom doet de beginwaarde ertoe?
Voor sommige paren (a, b) zijn twee verschillende cycli tegelijk stabiel, en de baan eindigt in de ene of de andere, afhankelijk van waar ze begint. De gebruikelijke start is x₀ = 0,5, de top van de logistische parabool. Verander die en sommige stroken verschuiven of verdwijnen, wat laat zien waar de afbeelding twee attractoren heeft.
Klaar om het te proberen?
Open PictorX in je browser - geen installatie, geen creditcard nodig om te starten.
Ga naar Editor