Balistik yörünge
Balistik yörünge, kendi itkisi olmayan bir cismin bir başlangıç hızı aldıktan sonra izlediği yoldur. O andan itibaren hareketini neredeyse tamamen yerçekimi ve hava direnci belirler. Atılan bir çakıl taşı, vurulan bir futbol topu ya da motorları sönmüş kıtalararası bir füze olsun: itme durduğu anda cisim balistik uçuştadır.
Galileo’nun parabolü
Galileo Galilei, hava olmadığında balistik bir yörüngenin tam olarak bir parabol olduğunu buldu. Bunun nedeni, hareketin birbirini etkilemeyen iki parçaya ayrılabilmesidir: yatay bir hareket ve dikey bir hareket. Her biri tek başına basittir; ikisi birlikte eğriyi oluşturur.
Yatay hareket
Hava hesaba katılmazsa cisme yana doğru hiçbir kuvvet etki etmez. Bu yüzden yatay hızı U, uçuş boyunca hep aynı kalır. Eşit sürelerde yatayda eşit mesafeler kat eder.
Dikey hareket
Yerçekimi cismi sürekli aşağı çeker; Dünya’da bu çekimin verdiği ivme, g, yaklaşık 9,8 m/s² kadardır. Yukarı çıkarken dikey hızı V küçülür ve en yüksek noktada, yani tepe noktasında sıfır olur. Ondan sonra cisim düşerken yeniden hızlanır.
Formüller
Bir cismi düz zeminden yukarı doğru θ açısıyla, v₀ hızıyla fırlatın. t saniye sonra yatayda x = (v₀ cos θ) · t yol almıştır ve y = (v₀ sin θ) · t − ½ g t² yüksekliğindedir. Dikey hızı sıfır olduğunda maksimum yüksekliğine ulaşır: H = (v₀ sin θ)² / 2g. Yere indiği noktaya kadar olan yatay uzaklık, yani menzil ise R = v₀² sin 2θ / g olur.
Hava direnci olmadan en büyük menzile her zaman 45°’lik atış açısında ulaşılır. Toplamı 90° olan açılar, örneğin 30° ve 60°, aynı menzili verir: dik atış daha yükseğe çıkar, yatık atış daha çabuk varır.
Hava işin içine girince
Atmosfer hesaba katıldığında hava direnci, yani sürükleme kuvveti, kusursuz parabolü bozar. Yol asimetrik hâle gelir: oldukça yumuşak bir tırmanışı çok daha dik bir iniş izler. Sürükleme kuvveti hızın karesiyle artar; bu yüzden en çok hafif, büyük ve hızlı cisimler için önemlidir. Bir pinpon topu pek uzağa gidemez, bir futbol topu menzilinin epey bir kısmını kaybeder, ağır bir top güllesi ise neredeyse boşluktaymış gibi uçar.
Kısa mesafeler
Sporda ve hafif silahlarda Dünya düz, yerçekimi de sabit kabul edilebilir. O zaman kusursuz parabolü bozan asıl şey hava direncidir.
Uzun mesafeler
Binlerce kilometre yol alan füzeler için Dünya artık düz değildir; yerçekimi Dünya’nın merkezine doğru yönelir ve yükseklikle zayıflar. Bu füzelerin yolu aslında Dünya’nın ağırlık merkezi çevresindeki bir elipsin parçasıdır; ağırlık merkezi elipsin odaklarından birinde bulunur. Bu, bir uydunun izlediği yörüngeyle aynı türden bir yörüngedir; balistik füzenin elipsi yalnızca yeniden yere değer.
Balistik bir füzenin üç evresi
Tipik bir balistik füze üç evreden geçer. İtki evresinde motorlar yanar ve füzeyi muazzam bir hıza ve yüksekliğe, çoğu zaman uzaya taşır. Orta evrede motorlar kapalıdır: füze, yalnızca yerçekiminin yönlendirmesiyle uzay boşluğunda devasa bir yay çizerek süzülür. Son evrede füze ya da savaş başlığı, yerçekiminin etkisiyle atmosfere geri düşerek hedefine yönelir.
PictorX’te deneyin
Balistik yörünge simülatörünü açın. Eğik atış sahnesinde nişan almak için görüntünün üzerinde sürükleyin ve Dünya’da, Ay’da ya da Mars’ta bir top güllesi, bir futbol topu, bir beyzbol topu, bir tenis topu, bir golf topu veya bir pinpon topu fırlatın. Hız vektörleri U ve V’yi, Zaman işaretleri yatayda eşit adımları gösterir; hava direnci açıkken kesikli bir parabol havasız uçuşu gösterir. Atış açıları sahnesi aynı anda birkaç açıyla atış yapar, Balistik füze sahnesi ise bir roketi Dünya çevresindeki elipsi üzerinde üç evresi boyunca izler.
Sık sorulan sorular
Balistik bir yörünge her zaman parabol müdür?
Yalnızca hava olmadığında ve yerçekiminin her yerde aynı şiddette ve aynı yönde olduğu kısa mesafelerde. Hava direnciyle yol asimetrik olur; binlerce kilometrede ise bir elipsin parçasıdır.
Menzil ile maksimum yükseklik arasındaki fark nedir?
Menzil R, fırlatma noktasından cismin yere indiği yere kadar olan yatay uzaklıktır. Maksimum yükseklik H, cismin fırlatma noktasının ne kadar üstüne çıktığıdır. İkisi de fırlatma hızının karesiyle artar.
Daha ağır bir cisim daha hızlı mı düşer?
Boşlukta hayır: bir astronotun Ay’da bir çekiç ve bir tüyle gösterdiği gibi, her cisim aynı g ivmesiyle düşer. Havada ise ağır bir cisim, aynı boyuttaki hafif bir cisme göre sürükleme kuvvetiyle daha az yavaşlar; bu yüzden gerçekten de daha uzağa uçar.
Uzun menzilli bir füze neden uzaydan geçerek uçar?
Hava hızlı bir füzeyi yavaşlatır ve ısıtır. Atmosferin üstünde füze yolun çoğunu sürükleme kuvveti olmadan süzülerek alabilir; yüksek bir yay da yuvarlak Dünya üzerinde binlerce kilometre kat etmesini sağlar.
Denemeye hazır mısınız?
PictorX'i tarayıcınızda açın — kurulum gerekmez, başlamak için kredi kartı gerekmez.
Balistik yörünge simülatörünü dene