Jak uzgadniać równania reakcji chemicznych
Równanie chemiczne to przepis zapisany wzorami, a uzgodnione równanie to przepis uczciwy: każdy atom, który wchodzi do reakcji, z niej wychodzi. Uzgadnianie to pierwszy krok niemal każdego obliczenia w chemii, od tego, ile paliwa spala silnik, po to, ile leku daje reakcja. Oto dlaczego to działa, jak robić to ręcznie i co mówią współczynniki.
Dlaczego równania muszą być uzgodnione
W reakcji chemicznej atomy zmieniają partnerów, ale nigdy nie powstają ani nie znikają. Antoine Lavoisier wykazał to w latach 70. XVIII wieku, ważąc reakcje w zamkniętych naczyniach: masa przed reakcją i po niej była taka sama. Dlatego równanie reakcji musi mieć po każdej stronie tyle samo atomów każdego pierwiastka, a w przypadku jonów także taki sam ładunek całkowity. Zapewniają to liczby przed wzorami, czyli współczynniki. Małe liczby we wzorze, czyli indeksy dolne, nie mogą się zmieniać, bo określają substancję: H2O to woda, H2O2 to nadtlenek wodoru.
Uzgadnianie metodą prób
W większości równań wystarczy kilka praktycznych reguł. Zacznij od pierwiastka występującego w najmniejszej liczbie wzorów, wodór i tlen zostaw na koniec, a jon wieloatomowy, który pozostaje nienaruszony, np. siarczanowy, traktuj jako jedną całość. Dla propanu, C3H8 + O2 → CO2 + H2O: trzy atomy węgla dają 3 CO2, osiem atomów wodoru daje 4 H2O, co oznacza 6 + 4 = 10 atomów tlenu po prawej, a więc 5 O2. Po drodze wolno używać ułamków, jeśli na końcu się je usunie przez mnożenie: oktan potrzebuje 25/2 O2, więc równanie się podwaja: 2 C8H18 + 25 O2 → 16 CO2 + 18 H2O.
Metoda algebraiczna
Każde równanie można uzgodnić bez zgadywania. Przypisz każdej substancji nieznany współczynnik, a, b, c i tak dalej, i zapisz dla każdego pierwiastka równanie mówiące, że jego atomów jest tyle samo po obu stronach. Dla Fe + O2 → Fe2O3 to a = 2c dla żelaza i 2b = 3c dla tlenu. Ustal jedną niewiadomą na 1, rozwiąż i przeskaluj do liczb całkowitych: c = 2 daje a = 4 i b = 3, czyli 4 Fe + 3 O2 → 2 Fe2O3. W języku algebry liniowej współczynniki tworzą jądro macierzy liczby atomów. Tak działa to narzędzie, na dokładnych ułamkach, więc nawet reakcja z dziesięcioma substancjami i współczynnikami rzędu setek wychodzi dokładnie.
Jony, reakcje połówkowe i redoks
W równaniu jonowym muszą się zgadzać zarówno atomy, jak i ładunki. W reakcji redoks elektrony przechodzą z jednej substancji na drugą: ta, która traci elektrony, ulega utlenieniu i jej stopień utlenienia rośnie, a ta, która je przyjmuje, ulega redukcji i jej stopień utlenienia maleje. Gdy manganian(VII) utlenia żelazo(II) w środowisku kwasowym, MnO4- + 5 Fe2+ + 8 H+ → Mn2+ + 5 Fe3+ + 4 H2O, mangan przechodzi z +7 na +2 i przyjmuje pięć elektronów, po jednym od każdego z pięciu jonów żelaza, które przechodzą z +2 na +3. Ręcznie takie równania często uzgadnia się jako dwie reakcje połówkowe, po jednej dla każdej zmiany, które mnoży się tak, by elektrony się skróciły. Rozwiązanie równań dla atomów i ładunku jednocześnie daje ten sam wynik.
Od równania do ilości
Współczynniki liczą cząstki, więc są też stosunkami molowymi. W 2 H2 + O2 → 2 H2O dwa mole wodoru reagują z jednym molem tlenu, dając dwa mole wody. Aby liczyć w gramach, podziel każdą masę przez masę molową, czyli sumę mas atomowych we wzorze, porównaj i pomnóż z powrotem. Substrat, który wyczerpie się pierwszy w stosunku do swojego współczynnika, to substrat limitujący (użyty w niedomiarze). Decyduje on o wydajności teoretycznej, czyli największej ilości produktu, jaką może dać reakcja; pozostałe substraty są w nadmiarze i częściowo zostają. Rzeczywiste reakcje dają mniej, a stosunek wydajności rzeczywistej do teoretycznej to wydajność procentowa.
Typy reakcji
Wiele reakcji należy do kilku rodzin. W reakcji spalania paliwo spala się w tlenie, a węglowodór daje dwutlenek węgla i wodę. W reakcji syntezy substancje łączą się w jedną; w reakcji analizy (rozkładu) jedna substancja rozpada się na kilka. W reakcji wymiany pojedynczej pierwiastek zajmuje miejsce innego w związku, tak jak glin zastępuje żelazo w reakcji termitowej; w reakcji wymiany podwójnej dwa związki wymieniają się partnerami, często tworząc osad. W reakcji kwas–zasada kwas i zasada się zobojętniają, zwykle dając sól i wodę. Spalanie, wymiana pojedyncza oraz wiele reakcji syntezy i analizy to jednocześnie reakcje redoks.
Często zadawane pytania
Czy można zmieniać indeksy, aby uzgodnić równanie?
Nie. Indeksy są częścią wzoru i mówią, o jaką substancję chodzi; zmiana H2O na H2O2 zamienia wodę w nadtlenek wodoru. Zmieniać wolno tylko współczynniki przed wzorami.
Czy uzgodnione równanie oznacza, że reakcja naprawdę zachodzi?
Nie. Uzgodnienie sprawia jedynie, że bilans atomów się zgadza. To, czy reakcja zachodzi, jak szybko i w jakim stopniu, zależy od energii, warunków i kinetyki. Miedź i kwas solny dają doskonale uzgodnione równanie, Cu + 2 HCl → CuCl2 + H2, ale miedź nie roztwarza się w kwasie solnym.
Dlaczego niektóre równania można uzgodnić na więcej niż jeden sposób?
Gdy równanie łączy dwie niezależne reakcje, uzgodniona jest każda ich kombinacja. H2 + O2 → H2O + H2O2 może dawać więcej wody albo więcej nadtlenku w dowolnej proporcji. Z chemicznego punktu widzenia takie równanie należy rozdzielić na osobne reakcje; narzędzie to zgłasza i pokazuje kombinację z najmniejszymi współczynnikami.
Chcesz wypróbować?
Otwórz PictorX w swojej przeglądarce — do uruchomienia nie jest wymagana żadna instalacja ani karta kredytowa.
Otwórz narzędzie do uzgadniania równań