Reactievergelijkingen kloppend maken
Een reactievergelijking is een recept in formules, en een kloppende vergelijking is een eerlijk recept: elk atoom dat erin gaat, komt er ook weer uit. Kloppend maken is de eerste stap van bijna elke berekening in de scheikunde, van hoeveel brandstof een motor verbruikt tot hoeveel medicijn een reactie oplevert. Hier lees je waarom het werkt, hoe je het met de hand doet en wat de coëfficiënten je vertellen.
Waarom vergelijkingen moeten kloppen
Bij een chemische reactie wisselen atomen van partner, maar ze worden nooit gemaakt of vernietigd. Antoine Lavoisier liet dat in de jaren 1770 zien door reacties in afgesloten vaten te wegen: de massa ervoor en erna was gelijk. Daarom moet de vergelijking van een reactie aan elke kant evenveel atomen van elk element hebben en, bij ionen, dezelfde totale lading. De getallen voor de formules, de coëfficiënten, zorgen daarvoor. De kleine getallen in een formule, de indices, mogen nooit veranderen, want die bepalen de stof: H2O is water, H2O2 is waterstofperoxide.
Kloppend maken op het oog
Voor de meeste vergelijkingen zijn een paar vuistregels genoeg. Begin met het element dat in de minste formules voorkomt, bewaar waterstof en zuurstof voor het laatst en behandel een samengesteld ion dat intact blijft, zoals sulfaat, als één geheel. Voor propaan, C3H8 + O2 → CO2 + H2O: drie koolstofatomen geven 3 CO2, acht waterstofatomen geven 4 H2O, en dat maakt 6 + 4 = 10 zuurstofatomen rechts, dus 5 O2. Breuken mogen onderweg, zolang je ze aan het eind wegwerkt: octaan heeft 25/2 O2 nodig, dus de vergelijking wordt verdubbeld tot 2 C8H18 + 25 O2 → 16 CO2 + 18 H2O.
De algebraïsche methode
Elke vergelijking kan zonder gokken kloppend worden gemaakt. Geef elke stof een onbekende coëfficiënt, a, b, c enzovoort, en schrijf per element een vergelijking die zegt dat de atomen aan beide kanten gelijk zijn. Voor Fe + O2 → Fe2O3 is dat a = 2c voor ijzer en 2b = 3c voor zuurstof. Stel één onbekende op 1, los op en schaal naar gehele getallen: c = 2 geeft a = 4 en b = 3, dus 4 Fe + 3 O2 → 2 Fe2O3. In termen van lineaire algebra vormen de coëfficiënten de nulruimte van de matrix met atoomaantallen. Zo werkt de app, met exacte breuken, zodat zelfs een reactie met tien stoffen en coëfficiënten in de honderden precies uitkomt.
Ionen, halfreacties en redox
In een ionenvergelijking moeten de ladingen kloppen, net als de atomen. Bij een redoxreactie gaan elektronen van de ene stof naar de andere: de stof die elektronen afstaat wordt geoxideerd en haar oxidatiegetal stijgt, de stof die ze opneemt wordt gereduceerd en haar getal daalt. Als permanganaat in zuur milieu ijzer(II) oxideert, MnO4- + 5 Fe2+ + 8 H+ → Mn2+ + 5 Fe3+ + 4 H2O, gaat mangaan van +7 naar +2 en neemt het vijf elektronen op, één van elk van vijf ijzerionen, die van +2 naar +3 gaan. Met de hand worden zulke vergelijkingen vaak kloppend gemaakt als twee halfreacties, één voor elke verandering, die zo worden vermenigvuldigd dat de elektronen tegen elkaar wegvallen. De atomen en de lading samen oplossen geeft hetzelfde antwoord.
Van de vergelijking naar de hoeveelheden
Coëfficiënten tellen deeltjes, dus het zijn ook molverhoudingen. In 2 H2 + O2 → 2 H2O reageren twee mol waterstof met één mol zuurstof tot twee mol water. Om met grammen te werken, deel je elke massa door de molaire massa, de som van de atoommassa's in de formule, vergelijk je en vermenigvuldig je terug. De beginstof die als eerste op is, in verhouding tot haar coëfficiënt, is de beperkende stof, de stof in ondermaat. Die bepaalt de theoretische opbrengst, de grootste hoeveelheid product die de reactie kan leveren; de andere beginstoffen zijn in overmaat en blijven deels over. Echte reacties leveren minder, en de werkelijke opbrengst gedeeld door de theoretische opbrengst is het rendement.
Soorten reacties
Veel reacties horen bij een paar families. Bij een verbranding brandt een brandstof in zuurstof, en een koolwaterstof geeft koolstofdioxide en water. Bij een synthese verbinden stoffen zich tot één stof; bij een ontleding valt één stof uiteen. Bij een enkele verdringing neemt een element de plaats in van een ander in een verbinding, zoals aluminium de plaats van ijzer inneemt in de thermietreactie; bij een dubbele verdringing wisselen twee verbindingen van partner, vaak met een neerslag als gevolg. Bij een zuur-basereactie neutraliseren een zuur en een base elkaar, meestal tot een zout en water. Verbrandingen, enkele verdringingen en veel syntheses en ontledingen zijn ook redoxreacties.
Veelgestelde vragen
Mag ik de indices veranderen om een vergelijking kloppend te maken?
Nee. De indices zijn deel van de formule en zeggen welke stof het is; als je H2O verandert in H2O2, wordt water waterstofperoxide. Alleen de coëfficiënten voor de formules mogen veranderen.
Betekent een kloppende vergelijking dat de reactie echt verloopt?
Nee. Kloppend maken zorgt alleen dat de boekhouding van de atomen klopt. Of een reactie verloopt, hoe snel en hoe ver, hangt af van energie, omstandigheden en kinetiek. Koper en zoutzuur geven een perfect kloppende vergelijking, Cu + 2 HCl → CuCl2 + H2, maar koper lost niet op in zoutzuur.
Waarom kunnen sommige vergelijkingen op meer dan één manier kloppen?
Als een vergelijking twee onafhankelijke reacties mengt, klopt elke combinatie ervan. H2 + O2 → H2O + H2O2 kan in elke verhouding meer water of meer peroxide vormen. Scheikundig gezien moet zo'n vergelijking worden opgesplitst in de afzonderlijke reacties; de app meldt dit en toont de combinatie met de kleinste coëfficiënten.
Klaar om het te proberen?
Open PictorX in je browser - geen installatie, geen creditcard nodig om te starten.
Open de app voor reactievergelijkingen