Ruimtevullende krommen uitgelegd

Een lijn is eendimensionaal en een vierkant tweedimensionaal, dus het lijkt vanzelfsprekend dat een lijn nooit een vierkant kan bedekken. In 1890 liet Giuseppe Peano zien dat het wel kan: er bestaat een continue kromme die door elk punt van een vierkant gaat. De ontdekking dwong wiskundigen opnieuw na te denken over wat een kromme en wat een dimensie is, en een eeuw later houden dezelfde krommen in computers de gegevens van kaarten en afbeeldingen op orde.

De Hilbertkromme van niveau 5 door een rooster van 32 bij 32 cellen, gekleurd van begin tot eind
De Hilbertkromme van niveau 5 door een rooster van 32 bij 32 cellen, gekleurd van begin tot eind

Evenveel punten als een vierkant

In 1877 bewees Georg Cantor dat een lijnstuk precies evenveel punten heeft als een vierkant: elk punt van het vierkant kan worden gekoppeld aan een eigen punt van de lijn. Hij schreef aan Richard Dedekind: ‘Ik zie het, maar ik geloof het niet.’ De koppeling van Cantor springt echter wild heen en weer; ze verscheurt de lijn tot stof. De open vraag was of een lijn een vierkant kan bedekken zonder te worden verscheurd, dat wil zeggen continu.

Portret van Georg Cantor
Portret van Georg Cantor

De kromme van Peano

In 1890 gaf de Italiaanse wiskundige Giuseppe Peano het antwoord: ja. Hij beschreef, alleen in formules en zonder één enkele tekening, een continue kromme die door elk punt van het eenheidsvierkant gaat. Zijn constructie verdeelt het vierkant in 9 kleinere vierkanten, loopt daar in S-bochten doorheen en herhaalt dat binnen elk van die vierkanten, telkens opnieuw.

De tekening van Hilbert

Een jaar later publiceerde David Hilbert een eenvoudigere versie, met de tekening die het idee zichtbaar maakte. Verdeel het vierkant in 4 delen en verbind de middelpunten met één gebogen lijn. Verdeel daarna elk klein vierkant in 4 delen en doe het nog eens, waarbij je de kleine kopieën zo draait dat de lijn van de ene naar de volgende doorloopt. De kromme van niveau n bezoekt 4ⁿ cellen; wat het vierkant vult, is de limiet van alle niveaus. In 1900 gaf Eliakim Hastings Moore een variant die eindigt waar hij begint, een gesloten lus.

Waarom de limiet werkt

Volg één punt van de lijn, bijvoorbeeld het punt op een derde van de weg. Op niveau 1 ligt het in een van de 4 cellen. Op elk volgend niveau verschuift het, maar het blijft binnen die cel, en daarna binnen een kwart daarvan, enzovoort: binnen een cel waarvan de zijde telkens halveert. De plaats van het punt komt dus tot rust, en hetzelfde geldt voor elk punt van de lijn. De limiet is een continue kromme. En omdat elk niveau elke cel van een steeds fijner rooster bezoekt, komt de limietkromme willekeurig dicht bij elk punt van het vierkant en bereikt hij het ook, omdat hij continu is.

Eén-op-één kan het niet

Een ruimtevullende kromme moet een prijs betalen. In 1879 bewees Eugen Netto dat een lijn niet tegelijk continu en één-op-één op een vierkant kan worden afgebeeld. De kromme moet dus door sommige punten meer dan één keer gaan; de Hilbertkromme raakt sommige punten tot vier keer aan. Hij is ook nergens glad: in geen enkel punt heeft hij een raaklijn.

Lengte en dimensie

Niveau n van de Hilbertkromme is 2ⁿ − 2⁻ⁿ keer zo lang als de zijde van het vierkant, ongeveer twee keer zo lang als het niveau ervoor. De lengte kent geen grens, en toch verlaat de kromme het vierkant nooit. Een kromme die bestaat uit 4 kopieën van zichzelf op halve grootte heeft dimensie log 4 / log 2 = 2, de dimensie van het vierkant dat hij vult. De Peanokromme heeft 9 kopieën op een derde van de grootte: ook log 9 / log 3 = 2.

Buren bij elkaar houden

De Hilbertkromme heeft een eigenschap die hem nuttig maakt: punten die op de lijn dicht bij elkaar liggen, komen ook in het vierkant dicht bij elkaar terecht. Het omgekeerde kan niet altijd gelden: twee buurcellen kunnen op de lijn ver uit elkaar liggen. Computers gebruiken de kromme om tweedimensionale gegevens, zoals kaarttegels, pixels of plaatsen op de aardbol, op te slaan in een eendimensionale volgorde die de meeste buren dicht bij elkaar houdt. De Z-orde, in 1966 beschreven door Guy Morton bij IBM, doet hetzelfde werk door de bits van de twee coördinaten te verweven. Ze is sneller te berekenen, maar houdt buren minder goed bij elkaar, omdat ze springt.

De flowsnake van Gosper en de pijlpunt van Sierpiński

Niet elke ruimtevullende kromme vult een vierkant. De kromme van Bill Gosper uit 1973, bekend als de flowsnake sinds Martin Gardner er in 1976 over schreef, loopt over een rooster van driehoeken, met zeven segmenten in plaats van elk segment. Hij vult het Gospereiland, een vorm met een fractale kustlijn, waarvan zeven kopieën samen een groter exemplaar vormen. De pijlpuntkromme van Wacław Sierpiński lijkt er op het eerste gezicht op, maar heeft slechts drie stukken per segment op halve grootte en vult daarom niets: hij tekent de driehoek van Sierpiński na, met dimensie log 3 / log 2 ≈ 1,585.

Portret van Wacław Sierpiński
Portret van Wacław Sierpiński

Ontdek het zelf

Open de verkenner voor ruimtevullende krommen en druk op ‘Afspelen’ om te zien hoe een pen elk niveau van de Hilbertkromme van begin tot eind tekent. Schakel over naar de S-bochten van Peano, de gesloten lus van Moore, de springende Z-orde, de flowsnake van Gosper en de pijlpunt. Zet de pen ergens op de kromme, of op de getallenlijn onder de afbeelding, om te zien welke stap in welke cel terechtkomt, en zet ‘Vorig niveau tonen’ aan om te zien hoe elke stap in een hele bocht verandert.

Veelgestelde vragen

Wie ontdekte de eerste ruimtevullende kromme?

Giuseppe Peano, in 1890. Daarom worden ruimtevullende krommen ook Peanokrommen genoemd. De kromme van David Hilbert uit 1891 is de bekendste, omdat Hilbert als eerste een tekening van de constructie maakte.

Is een ruimtevullende kromme een fractal?

Hij is opgebouwd als een fractal, uit kleinere kopieën van zichzelf. Maar zijn fractale dimensie is 2, een geheel getal, omdat de voltooide kromme een oppervlak bedekt. De pijlpuntkromme van Sierpiński, met een dimensie van ongeveer 1,585, is een fractal in de gebruikelijke zin.

Hoe lang is de Hilbertkromme?

Niveau n is 2ⁿ − 2⁻ⁿ keer de zijde van het vierkant: 1,5 op niveau 1, 15,94 op niveau 4 en bijna 256 op niveau 8. De limietkromme is oneindig lang.

Hoeveel niveaus kan de verkenner tekenen?

Tot 8 niveaus voor de Hilbertkromme, de Moorekromme en de Z-orde, wat neerkomt op een rooster van 256 bij 256 cellen; 5 voor de Peanokromme (243 bij 243 cellen) en de Gosperkromme (16.807 segmenten); en 10 voor de pijlpunt van Sierpiński (59.049 segmenten).

Klaar om het te proberen?

Open PictorX in je browser - geen installatie, geen creditcard nodig om te starten.

Open de verkenner voor ruimtevullende krommen