Uzay dolduran eğrilerin açıklaması

Bir çizgi tek boyutlu, bir kare ise iki boyutludur; dolayısıyla bir çizginin bir kareyi asla kaplayamayacağı apaçık görünür. 1890'da Giuseppe Peano bunun mümkün olduğunu gösterdi: bir karenin her noktasından geçen sürekli bir eğri vardır. Bu keşif, matematikçileri eğrinin ve boyutun ne olduğunu yeniden düşünmeye zorladı; bir yüzyıl sonra ise aynı eğriler bilgisayarların içinde haritaların ve görüntülerin verilerini düzen içinde tutuyor.

32 × 32 hücrelik bir ızgaradan geçen, başından sonuna doğru renklendirilmiş 5. düzey Hilbert eğrisi
32 × 32 hücrelik bir ızgaradan geçen, başından sonuna doğru renklendirilmiş 5. düzey Hilbert eğrisi

Bir karedeki kadar çok nokta

1877'de Georg Cantor, bir doğru parçasının tam olarak bir kare kadar çok noktası olduğunu kanıtladı: karenin her noktası, çizginin kendine ait bir noktasıyla eşleştirilebilir. Richard Dedekind'e şöyle yazdı: “Görüyorum ama inanmıyorum.” Ne var ki Cantor'un eşleştirmesi oradan oraya çılgınca sıçrar; çizgiyi paramparça edip toza çevirir. Yanıtı bilinmeyen soru şuydu: bir çizgi bir kareyi parçalanmadan, yani sürekli biçimde kaplayabilir miydi?

Georg Cantor’un portresi
Georg Cantor’un portresi

Peano eğrisi

1890'da İtalyan matematikçi Giuseppe Peano yanıtı verdi: evet. Birim karenin her noktasından geçen sürekli bir eğriyi yalnızca formüllerle, tek bir resim bile kullanmadan tanımladı. Kurduğu yapı kareyi 9 küçük kareye böler, bunların içinden S kıvrımlarıyla geçer ve aynı işlemi her birinin içinde tekrar tekrar yineler.

Hilbert'in resmi

Bir yıl sonra David Hilbert, fikri görünür kılan resimle birlikte daha basit bir sürüm yayımladı. Kareyi 4'e bölün ve merkezleri kıvrımlı tek bir çizgiyle birleştirin. Sonra her küçük kareyi 4'e bölün ve aynı şeyi yeniden yapın; küçük kopyaları, çizgi birinden ötekine kesintisiz geçecek biçimde döndürün. n. düzey eğri 4ⁿ hücreye uğrar; kareyi dolduran ise tüm düzeylerin limitidir. 1900'de Eliakim Hastings Moore, başladığı yerde biten bir varyant, yani kapalı bir döngü sundu.

Limit neden işe yarar

Çizginin tek bir noktasını, örneğin yolun üçte birindeki noktayı izleyin. 1. düzeyde 4 hücreden birinin içindedir. Sonraki her düzeyde yer değiştirir, ama o hücrenin içinde kalır; sonra onun bir çeyreğinin içinde ve bu böyle sürer: yani kenarı her seferinde yarıya inen bir hücrenin içinde. Böylece konumu giderek yerine oturur; aynı şey çizginin her noktası için geçerlidir. Limit, sürekli bir eğridir. Her düzey gittikçe incelen bir ızgaranın her hücresine uğradığı için de limit eğrisi karenin her noktasına dilediğiniz kadar yaklaşır ve sürekli olduğundan o noktaya ulaşır.

Bire bir yapılamaz

Uzay dolduran bir eğri bunun bedelini ödemek zorundadır. 1879'da Eugen Netto, bir çizginin bir kareye hem sürekli hem de bire bir olarak eşlenemeyeceğini kanıtladı. Dolayısıyla eğri bazı noktalardan birden fazla kez geçmek zorundadır; Hilbert eğrisi bazı noktalara dört kereye kadar dokunur. Ayrıca hiçbir yerde pürüzsüz değildir: hiçbir noktasında teğeti yoktur.

Uzunluk ve boyut

Hilbert eğrisinin n. düzeyi karenin kenarının 2ⁿ − 2⁻ⁿ katı uzunluğundadır; yani bir önceki düzeyin yaklaşık iki katı. Uzunluğun bir sınırı yoktur, yine de eğri kareden hiç çıkmaz. Kendisinin yarı boyuttaki 4 kopyasından oluşan bir eğrinin boyutu log 4 / log 2 = 2'dir; bu, doldurduğu karenin boyutudur. Peano eğrisi ise üçte bir boyutta 9 kopyadan oluşur: yine log 9 / log 3 = 2.

Komşuları bir arada tutmak

Hilbert eğrisinin onu kullanışlı kılan bir özelliği vardır: çizgi üzerinde birbirine yakın olan noktalar karede de birbirine yakın düşer. Bunun tersi her zaman doğru olamaz: komşu iki hücre çizgi üzerinde birbirinden çok uzakta olabilir. Bilgisayarlar bu eğriyi, harita karoları, pikseller veya yerküre üzerindeki yerler gibi iki boyutlu verileri, komşuların çoğunu birbirine yakın tutan tek boyutlu bir sırada saklamak için kullanır. Guy Morton tarafından 1966'da IBM'de tanımlanan Z-sıralaması aynı işi iki koordinatın bitlerini iç içe geçirerek yapar. Hesaplaması daha hızlıdır, ama sıçramalar yaptığı için komşuları o kadar iyi bir arada tutamaz.

Gosper'in flowsnake eğrisi ve Sierpiński ok ucu

Uzay dolduran her eğri bir kareyi doldurmaz. Bill Gosper'in 1973 tarihli eğrisi, Martin Gardner'ın 1976'da hakkında yazmasından beri flowsnake adıyla bilinir; üçgenlerden oluşan bir ızgara üzerinde, her doğru parçasının yerine yedi doğru parçasıyla ilerler. Gosper adasını doldurur: kıyısı fraktal olan bu şeklin yedi kopyası bir araya gelerek daha büyük bir Gosper adası oluşturur. Wacław Sierpiński'nin ok ucu eğrisi ilk bakışta buna benzer, ama her doğru parçası için yarı boyutta yalnızca üç parçası vardır ve bu yüzden hiçbir şeyi doldurmaz: boyutu log 3 / log 2 ≈ 1,585 olan Sierpiński üçgenini çizer.

Wacław Sierpiński’nin portresi
Wacław Sierpiński’nin portresi

Keşfedin

Uzay dolduran eğri gezginini açın ve bir kalemin Hilbert eğrisinin her düzeyini baştan sona çizmesini izlemek için Oynat'a basın. Peano'nun S kıvrımlarına, Moore'un kapalı döngüsüne, sıçrayan Z-sıralamasına, Gosper'in flowsnake eğrisine ve ok ucuna geçin. Hangi adımın hangi hücreye düştüğünü görmek için kalemi eğrinin istediğiniz yerine ya da resmin altındaki sayı doğrusuna koyun; her adımın nasıl bütün bir kıvrıma dönüştüğünü görmek için de Önceki düzeyi göster seçeneğini açın.

Sık sorulan sorular

İlk uzay dolduran eğriyi kim keşfetti?

Giuseppe Peano, 1890'da. Uzay dolduran eğrilere Peano eğrileri de denmesinin nedeni budur. En tanınmışı David Hilbert'in 1891 tarihli eğrisidir, çünkü yapının resmini ilk çizen Hilbert olmuştur.

Uzay dolduran eğri bir fraktal mıdır?

Fraktal gibi, kendisinin daha küçük kopyalarından kurulur. Ama fraktal boyutu 2'dir, yani bir tam sayıdır; çünkü tamamlanmış eğri bir alanı kaplar. Boyutu yaklaşık 1,585 olan Sierpiński ok ucu eğrisi ise alışılmış anlamda bir fraktaldır.

Hilbert eğrisi ne kadar uzundur?

n. düzey, karenin kenarının 2ⁿ − 2⁻ⁿ katıdır: 1. düzeyde 1,5; 4. düzeyde 15,94 ve 8. düzeyde neredeyse 256. Limit eğrisi sonsuz uzunluktadır.

Gezgin kaç düzey çizebilir?

Hilbert eğrisi, Moore eğrisi ve Z-sıralaması için 8 düzeye kadar; bu, 256 × 256 hücrelik bir ızgara demektir. Peano eğrisi (243 × 243 hücre) ve Gosper eğrisi (16.807 doğru parçası) için 5, Sierpiński ok ucu (59.049 doğru parçası) için 10 düzeye kadar.

Denemeye hazır mısınız?

PictorX'i tarayıcınızda açın — kurulum gerekmez, başlamak için kredi kartı gerekmez.

Uzay dolduran eğri gezginini açın