Priemkloven uitgelegd

De priemgetallen houden nooit op, maar ze spreiden zich wel uit. Tussen 1 en 100 liggen er 25; tussen 1.000.000 en 1.000.100 maar 6. De afstanden tussen naburige priemgetallen, de priemkloven, volgen een duidelijk gemiddelde en gedragen zich er toch bijna willekeurig omheen, en enkele van de oudste open vragen in de wiskunde gaan erover.

Een spreidingsdiagram van de kloof na elk priemgetal, waarin de stippen naar rechts langzaam stijgen onder een kromme, met de recordkloven gemarkeerd
Een spreidingsdiagram van de kloof na elk priemgetal, waarin de stippen naar rechts langzaam stijgen onder een kromme, met de recordkloven gemarkeerd

Wat is een priemkloof?

Een priemkloof is het verschil tussen een priemgetal en het volgende. Na 7 komt 11, een kloof van 4; na 23 komt 29, een kloof van 6, met de vijf samengestelde getallen 24, 25, 26, 27 en 28 ertussen. Op de kloof van 1 van 2 naar 3 na is elke kloof even, omdat elk priemgetal na 2 oneven is. Een kloof van g betekent g − 1 samengestelde getallen op rij.

De gemiddelde kloof is ln p

De priemgetalstelling, bewezen in 1896, zegt dat het aantal priemgetallen tot x ongeveer x / ln x is, waarbij ln de natuurlijke logaritme is. Andersom gezegd: in de buurt van een getal p is ruwweg één op de ln p getallen priem, dus de gemiddelde kloof daar is ongeveer ln p. Dat is ongeveer 7 bij 1.000, 14 bij een miljoen en 28 bij een biljoen: de kloven groeien, maar heel langzaam. Tot 100.000 is de gemiddelde kloof 10,4, en ln 100.000 is 11,5; het gemiddelde over een heel bereik ligt iets onder de ln van het eindpunt, omdat de kloven eerder kleiner waren.

Kleine kloven en priemtweelingen

Priemtweelingen zijn paren met een kloof van 2, zoals 17 en 19 of 1.000.037 en 1.000.039. Ze worden zeldzamer, maar lijken nooit op te raken: er zijn 1.224 paren onder 100.000 en 8.169 onder een miljoen. Het priemtweelingvermoeden zegt dat er oneindig veel zijn, en het is nog steeds niet bewezen. In 2013 bewees Yitang Zhang het eerste resultaat in zijn soort: een of andere kloof onder 70 miljoen komt oneindig vaak voor. James Maynard en Terence Tao vonden al snel een eenvoudigere methode, en het Polymath-project bracht de grens omlaag naar 246.

Grote kloven

Kloven kunnen zo groot zijn als je wilt. Neem n! = 1 × 2 × … × n: dan is n! + 2 deelbaar door 2, n! + 3 door 3, enzovoort tot en met n! + n, en dat zijn n − 1 samengestelde getallen op rij. Grote kloven duiken echter veel eerder op. Een maximale kloof is groter dan elke kloof ervoor: 8 na 89, 14 na 113, 34 na 1.327, 72 na 31.397, 114 na 492.113 en 582 na 1.346.294.310.749. Met computerzoektochten zijn alle maximale kloven onder 2^64, ongeveer 1,8 × 10^19, gevonden. Aan de andere kant garandeert het postulaat van Bertrand, in 1852 bewezen door Tsjebysjov, een priemgetal tussen n en 2n, dus de kloof na een priemgetal p is altijd kleiner dan p.

Het vermoeden van Cramér en merit

In 1936 modelleerde Harald Cramér de priemgetallen als willekeurige getallen die elk een kans van 1 op ln n hebben om priem te zijn. Zijn model voorspelt dat de grootste kloven tot p ongeveer (ln p)² zijn, en hij vermoedde dat ze nooit sneller groeien dan dat. Elke tot nu toe gevonden maximale kloof ligt onder (ln p)²; de kloof van 582 hierboven is bijvoorbeeld ongeveer driekwart daarvan. Om kloven van verschillende grootte te vergelijken, gebruiken getaltheoretici de merit: de kloof gedeeld door ln p. Een merit van 1 is een gemiddelde kloof; 34 na 1.327 heeft een merit van 4,73, en de beste bekende kloven hebben een merit boven 30.

Welke kloof komt het vaakst voor?

Kleine kloven komen het vaakst voor, maar niet in volgorde van grootte. Een kloof van 6 komt vaker voor dan een kloof van 2 of 4, omdat p en p + 6 allebei kunnen ontsnappen aan een veelvoud van 3, terwijl een van p, p + 2 en p + 4 altijd een veelvoud van 3 is. Vanaf 947 is 6 de meest voorkomende kloof van allemaal; zo’n koploper heet een “jumping champion”. In het histogram steken de veelvouden van 6 boven hun buren uit. Veel verder weg wordt verwacht dat de kampioen 30 wordt en daarna 210, de producten van de eerste priemgetallen, omdat die de veelvouden van 2, 3 en 5 ontwijken, en daarna ook van 7.

Verken het zelf

Open de verkenner om elke kloof in een bereik bij zijn priemgetal uitgezet te zien, met het gemiddelde ln p en Cramérs (ln p)² eroverheen getekend. Klik op een stip om de getallen in die kloof te zien, gekleurd naar hun kleinste factor, en loop de kloven één voor één langs. Schakel over naar het histogram om elke kloofgrootte te tellen, en kies een recordkloof, tot 582 na 1.346.294.310.749, om er direct naartoe te springen.

Veelgestelde vragen

Ligt er altijd een priemgetal tussen twee kwadraten?

Niemand weet het. Het vermoeden van Legendre zegt dat er voor elke n een priemgetal ligt tussen n² en (n + 1)², wat zou betekenen dat de kloof na p ruwweg hoogstens 2√p is. Het is tot heel ver gecontroleerd, maar niet bewezen.

Waarom zijn er na 2 geen oneven kloven?

Elk priemgetal na 2 is oneven, en het verschil tussen twee oneven getallen is even. De enige oneven kloof is de 1 tussen 2 en 3.

Wat zijn priemneven en sexy priemgetallen?

Paren priemgetallen met een kloof van 4, zoals 7 en 11, heten priemneven, en paren met een kloof van 6, zoals 23 en 29, sexy priemgetallen, naar het Latijnse sex voor zes. Net als bij priemtweelingen verwacht men dat beide eindeloos doorgaan.

Hoe vindt de verkenner de priemgetallen zo snel?

Hij gebruikt een gesegmenteerde zeef van Eratosthenes: hij maakt een lijst van de priemgetallen tot de vierkantswortel van het einde van het bereik en streept daarna hun veelvouden in het bereik zelf weg. Een bereik van 10 miljoen getallen bij 2 biljoen heeft alleen de priemgetallen onder ongeveer 1,4 miljoen nodig.

Klaar om het te proberen?

Open PictorX in je browser - geen installatie, geen creditcard nodig om te starten.

Verken priemkloven