Cykl drapieżnik–ofiara

Układ drapieżnik–ofiara to jedna z najważniejszych dynamicznych sieci w ekologii. Opisuje, jak liczebność drapieżnika i jego ofiary nieustannie na siebie wpływają i utrzymują się w równowadze.

Liczebność zajęcy i rysi rosnąca i malejąca falami, ze szczytami drapieżników tuż po szczytach ofiar
Liczebność zajęcy i rysi rosnąca i malejąca falami, ze szczytami drapieżników tuż po szczytach ofiar

Sieć w równowadze

Drapieżnik i jego ofiara są ze sobą powiązani: liczebność jednego zależy od drugiego. Ponieważ ta zależność jest tak przewidywalna, biologicznie i matematycznie, często rysuje się ją jako cykl, w którym obie populacje poruszają się falami, jedna tuż za drugą.

Klasyczny cykl

1. Dużo ofiar: gdy jest wiele ofiar, drapieżniki mają pożywienia pod dostatkiem. 2. Drapieżników przybywa: dzięki temu pożywieniu przeżywa więcej drapieżników i ich liczba rośnie. 3. Ofiary się załamują: coraz liczniejsze drapieżniki zjadają więcej ofiar, niż się rodzi, i populacja ofiar szybko maleje. 4. Drapieżników ubywa: przy niewielu ofiarach drapieżniki głodują i ich liczba znów spada. 5. Odrodzenie: przy mniejszej liczbie drapieżników ofiary mają szansę się odrodzić i rosnąć, a cykl zaczyna się od nowa.

Drapieżniki pozostają w tyle

W dłuższym okresie obie populacje poruszają się jak dwie fale. Szczyt drapieżników (pomarańczowy w aplikacji) przychodzi zawsze nieco po szczycie ofiar (niebieski). Drapieżniki potrzebują pożywienia, zanim wychowają młode, więc ich liczba rośnie jeszcze przez jakiś czas po tym, jak ofiar zaczęło ubywać.

Model Lotki-Volterry

W biologii systemów tę dynamikę oblicza się za pomocą równań Lotki-Volterry, dwóch sprzężonych równań różniczkowych. Dla ofiary N: dN/dt = rN - aNP. Dla drapieżnika P: dP/dt = bNP - mP.

Co oznacza każdy wyraz

rN: ofiara rośnie wykładniczo w tempie r, gdy nie ma drapieżników. aNP: ofiar ubywa proporcjonalnie do tego, jak często ofiary i drapieżniki się spotykają, co zależy od obu liczebności. bNP: drapieżnik rośnie dzięki pożywieniu, które zjada, więc to również zależy od częstości spotkań. mP: drapieżników ubywa przez naturalną śmierć w tempie m. Obie populacje są w równowadze przy N = m/b i P = r/a.

Ryś i zając amerykański

Najbardziej znanym przykładem z natury jest ryś kanadyjski (drapieżnik) i zając amerykański (jego ofiara). Na podstawie historycznych rejestrów handlu futrami Kompanii Zatoki Hudsona biolodzy odkryli, że liczebność tych dwóch gatunków od ponad stu lat podąża za stałym, zsynchronizowanym cyklem trwającym około dziesięciu lat.

Ryś kanadyjski (po lewej) i zając amerykański (po prawej), których liczebność w rejestrach futrzarskich Kompanii Zatoki Hudsona podlega cyklowi około dziesięciu lat.
Ryś kanadyjski (po lewej) i zając amerykański (po prawej), których liczebność w rejestrach futrzarskich Kompanii Zatoki Hudsona podlega cyklowi około dziesięciu lat.

Ewolucyjne wyścigi zbrojeń

Przez wiele pokoleń drapieżnik i ofiara ewoluują także przeciwko sobie. Ofiary rozwijają kamuflaż, szybkość, kolce lub jad; drapieżniki odpowiadają ostrzejszymi zmysłami, skradaniem się lub odpornością na truciznę. Każdy krok naprzód jednej strony wywiera presję na drugą, co może zmienić współczynniki w modelu i kształt cyklu.

Trzeci czynnik

Prawdziwe sieci pokarmowe mają więcej uczestników. Jeśli doda się rośliny, które jedzą zające, ofiary nie mogą już rosnąć bez ograniczeń, a cykle mogą się uspokoić lub stać nieregularne. Zmieniający się klimat może przesunąć współczynniki urodzeń i zgonów, a przy trzech lub więcej gatunkach populacje mogą nawet zachowywać się chaotycznie.

Często zadawane pytania

Kto odkrył równania Lotki-Volterry?

Alfred Lotka w Stanach Zjednoczonych i Vito Volterra we Włoszech niezależnie od siebie znaleźli te same równania w latach 20. XX wieku. Volterra chciał wyjaśnić, dlaczego udział ryb drapieżnych w Adriatyku wzrósł podczas I wojny światowej, gdy połowy niemal ustały.

Jak długo trwa jeden cykl?

Małe cykle wokół punktu równowagi trwają około 2π/√(rm). Większe cykle trwają dłużej. U rysia i zająca amerykańskiego jeden cykl trwa około dziesięciu lat.

Czy model Lotki-Volterry jest realistyczny?

To prosty model. Pomija ograniczenia pożywienia ofiar, czas potrzebny drapieżnikowi na złapanie i zjedzenie oraz przypadek. Mimo to wyjaśnia najważniejszy wzorzec: fale, w których szczyty drapieżników następują po szczytach ofiar.

Chcesz wypróbować?

Otwórz PictorX w swojej przeglądarce — do uruchomienia nie jest wymagana żadna instalacja ani karta kredytowa.

Wypróbuj Drapieżnik–ofiara