Cząsteczki i wiązania chemiczne – wyjaśnienie
Wszystko wokół ciebie, od wody, którą pijesz, po DNA w twoich komórkach, składa się z cząsteczek: grup atomów połączonych wspólnymi elektronami. Kilka prostych reguł decyduje o tym, które atomy mogą się łączyć, ile wiązań tworzy każdy z nich i jaki kształt przyjmuje cząsteczka. Oto jak działają.
Atomy dążą do pełnej powłoki zewnętrznej
Elektrony atomu są rozmieszczone na powłokach, a powłoka zewnętrzna decyduje o tym, jak atom reaguje. Większość atomów jest najtrwalsza, gdy ma na tej powłoce osiem elektronów, a wodór – gdy ma dwa. Gazy szlachetne, takie jak neon, mają już pełną powłokę i prawie nie reagują. Inne atomy osiągają ją, uwspólniając elektrony z sąsiadami. Tlen ma sześć elektronów walencyjnych, więc uwspólnia jeszcze dwa; węgiel ma cztery, więc uwspólnia cztery. Liczba wiązań, które atom tworzy w ten sposób, to jego wartościowość: 1 dla wodoru, 2 dla tlenu, 3 dla azotu i 4 dla węgla.
Wiązania pojedyncze, podwójne i potrójne
Wiązanie kowalencyjne to para elektronów wspólna dla dwóch atomów. Dwa atomy mogą mieć jedną, dwie lub trzy wspólne pary: wiązanie pojedyncze, podwójne lub potrójne. Każda kolejna para przyciąga atomy bliżej i trzyma je mocniej: pojedyncze wiązanie węgiel–węgiel ma długość około 1,54 Å, podwójne 1,34 Å, a potrójne 1,20 Å. Wiązanie podwójne liczy się jako dwa wiązania atomu, więc w dwutlenku węgla, O=C=O, węgiel wykorzystuje wszystkie cztery wiązania na dwa atomy tlenu. W azocie cząsteczkowym, N≡N, dwa atomy mają trzy wspólne pary, co daje jedno z najsilniejszych wiązań w chemii; dlatego azot z powietrza tak słabo reaguje.
Wolne pary elektronowe
Elektrony walencyjne, których atom nie uwspólnia, pozostają przy nim w parach, zwanych wolnymi parami elektronowymi. Tlen w wodzie uwspólnia dwa ze swoich sześciu elektronów walencyjnych, a pozostałe cztery zachowuje jako dwie wolne pary; azot w amoniaku zachowuje jedną. Wolne pary nie łączą atomów, ale zajmują miejsce wokół atomu i ściskają wiązania bliżej siebie, a także pozwalają wodzie i amoniakowi przyciągać inne cząsteczki. We wzorze Lewisa rysuje się je jako pary kropek, tak jak w konstruktorze.
Wzór i masa molowa
Wzór sumaryczny podaje liczbę atomów każdego pierwiastka: H₂O to dwa atomy wodoru i jeden atom tlenu. Zwyczajowa kolejność dla związków organicznych, czyli system Hilla, stawia na początku węgiel, potem wodór, a następnie pozostałe pierwiastki alfabetycznie, więc etanol to C₂H₆O. Masa molowa to masa jednego mola cząsteczek, czyli około 6,022 × 10²³ cząsteczek, wyrażona w gramach: suma mas atomowych. Dla wody wynosi 2 × 1,008 + 15,999 ≈ 18,02 g/mol, więc 18 gramów wody zawiera jeden mol cząsteczek.
Kształt cząsteczki: VSEPR
Teoria odpychania par elektronowych powłoki walencyjnej, VSEPR, przewiduje kształty na podstawie jednej idei: pary elektronowe wokół atomu odpychają się i rozchodzą jak najdalej od siebie. Dwie pary ustawiają się naprzeciw siebie, pod kątem 180°, jak w liniowym dwutlenku węgla. Trzy rozchodzą się pod kątem 120° w płaskim trójkącie, jak w formaldehydzie. Cztery kierują się ku narożom tetraedru, pod kątem 109,5°, jak w metanie. Wolne pary też się liczą, ale odpychają nieco silniej, więc amoniak z jedną wolną parą jest piramidą o kątach około 107°, a woda z dwiema jest wygięta pod kątem około 104,5°. Wiązania podwójne i potrójne liczą się jako jeden kierunek.
Izomery
Te same atomy mogą być połączone na różne sposoby. Etanol, CH₃CH₂OH, i eter dimetylowy, CH₃OCH₃, mają ten sam wzór C₂H₆O, a jednak etanol jest cieczą wrzącą w temperaturze 78 °C, a eter dimetylowy gazem wrzącym w −24 °C. Takie cząsteczki, o tym samym wzorze, ale innej budowie, nazywamy izomerami. Butan, C₄H₁₀, ma dwa izomery, a dla C₁₀H₂₂ jest ich już 75. Dlatego chemicy rysują wzory strukturalne, a nie tylko piszą wzory sumaryczne.
Wypróbuj
W Konstruktorze cząsteczek umieść atom tlenu i dwa atomy wodoru, połącz je i zobacz, jak wzór zmienia się w H₂O; potem otwórz widok 3D i zobacz wygięcie spowodowane przez wolne pary. Zbuduj dwutlenek węgla z dwoma wiązaniami podwójnymi i zobacz, że pozostaje prosty, albo etanol i eter dimetylowy z tych samych atomów. Zaznacz dowolny atom, aby odczytać jego wiązania, wolne pary i geometrię, zaznacz wiązanie, aby zobaczyć, jakiego jest rodzaju, i włącz Wyzwania, aby za punkty zbudować piętnaście cząsteczek.
Często zadawane pytania
Czym różni się wiązanie kowalencyjne od jonowego?
W wiązaniu kowalencyjnym dwa atomy mają wspólne elektrony, tak jak niemetale, na przykład węgiel, tlen i wodór, w cząsteczkach. W wiązaniu jonowym jeden atom oddaje elektrony drugiemu, a powstałe naładowane jony przyciągają się, jak jony sodu i chlorkowe w soli kuchennej. Sól nie tworzy oddzielnych cząsteczek, lecz kryształ zbudowany z jonów, dlatego konstruktor używa tylko wiązań kowalencyjnych.
Czym jest reguła oktetu?
To praktyczna reguła, według której atomy tworzą wiązania, dopóki nie mają ośmiu elektronów na powłoce zewnętrznej, jak gaz szlachetny. Wyjaśnia wartościowość węgla, azotu, tlenu i halogenów. Wodór poprzestaje na dwóch, a pierwiastki od trzeciego okresu, takie jak fosfor i siarka, mogą mieć więcej niż osiem, jak w kwasie fosforowym(V) i kwasie siarkowym(VI).
Dlaczego woda jest wygięta, a dwutlenek węgla prosty?
Węgiel w dwutlenku węgla ma dwa wiązania podwójne i nie ma wolnych par, więc jego dwa kierunki są skierowane przeciwnie, pod kątem 180°. Tlen w wodzie ma dwa wiązania pojedyncze i dwie wolne pary: cztery pary skierowane mniej więcej ku narożom tetraedru. Tylko dwie z nich wiążą atomy wodoru, więc cząsteczka wygląda na wygiętą, pod kątem około 104,5°.
Dlaczego atomy mają takie kolory?
Kolory są zgodne z konwencją CPK, stosowaną w modelach chemicznych od lat 50. XX wieku i nazwaną od nazwisk Coreya, Paulinga i Koltuna: wodór biały, węgiel czarny, azot niebieski, tlen czerwony, siarka żółta, chlor zielony i fosfor pomarańczowy. Dzięki nim model można odczytać na pierwszy rzut oka.
Chcesz wypróbować?
Otwórz PictorX w swojej przeglądarce — do uruchomienia nie jest wymagana żadna instalacja ani karta kredytowa.
Zbuduj cząsteczkę