Dlaczego nie ma rozwiązania

Wielkie twierdzenie Fermata mówi, że żadne trzy dodatnie liczby całkowite a, b i c nie spełniają aⁿ + bⁿ = cⁿ, gdy n jest liczbą całkowitą większą niż 2. Wygląda to jak zagadka o potęgach. Dowód zajął 358 lat.

Równanie a do potęgi n plus b do potęgi n różne od c do potęgi n, na karcie, dla wykładnika większego niż 2
Równanie a do potęgi n plus b do potęgi n różne od c do potęgi n, na karcie, dla wykładnika większego niż 2

Dopisek na marginesie

W 1637 roku Pierre de Fermat napisał w swoim egzemplarzu Arytmetyki Diofantosa, że ma osobliwy dowód, iż aⁿ + bⁿ = cⁿ jest niemożliwe dla wykładnika większego niż 2, a margines jest za wąski, by go pomieścić. Notatkę opublikowano po jego śmierci. Przez stulecia było to najsłynniejsze nierozwiązane zadanie matematyki. Jedyny zachowany jego argument dotyczy przypadku n = 4, udowodnionego przez nieskończone schodzenie.

Portret Pierre’a de Fermata
Portret Pierre’a de Fermata

Kwadraty są inne

Dla n = 2 jest to Pitagoras i rozwiązań jest nieskończenie wiele. Z dwóch liczb całkowitych m > k > 0 bierze się a = m² − k², b = 2mk i c = m² + k². Dla m = 2 i k = 1 wychodzi 3, 4 i 5; dla m = 5 i k = 2 wychodzi 20, 21 i 29. Nic w tej postaci nie daje rozwiązania dla sześcianów ani wyższych potęg. Jedna potęga może jednak wypaść bardzo blisko sumy dwóch innych, dlatego sprawdzenie jednego przykładu na oko albo kalkulatorem, który zaokrągla, nie wystarcza.

Prawie równości

9³ + 10³ = 1 729, czyli 12³ + 1. 13⁵ + 16⁵ jest tylko o 12 większe od 17⁵. A 3 987¹² + 4 365¹², suma zapisana na tablicy w Simpsonach, zgadza się z 4 472¹² na pierwszych 10 cyfrach. Suma jest większa o 1 211 886 809 373 872 630 985 912 112 862 690, około 1,21 × 10³³, czyli 1,89 × 10⁻¹¹ potęgi. Dokładna arytmetyka całkowita pokazuje różnicę. Twierdzenie mówi, że dla wykładnika większego niż 2 różnica nigdy nie jest zerem.

Dowód

Wykładniki padały jeden po drugim. Fermat udowodnił n = 4. Euler udowodnił n = 3, z krokiem poprawionym później. Dirichlet i Legendre udowodnili n = 5, a Lamé n = 7. Praca Sophie Germain obejmowała całą rodzinę wykładników. W 1995 roku Andrew Wiles, z poprawką napisaną z Richardem Taylorem, udowodnił, że każda semistabilna krzywa eliptyczna nad liczbami wymiernymi jest modularna. Rozwiązanie równania Fermata dałoby krzywą, która taka nie jest, więc nie ma rozwiązania dla żadnego całkowitego wykładnika większego niż 2.

Często zadawane pytania

Czy Fermat naprawdę miał dowód?

W przypadku ogólnym niemal na pewno nie. Dowód korzysta z matematyki XX wieku, a jedyny pełny argument, jaki Fermat zostawił, dotyczy n = 4. Nigdy więcej nie wspomniał o ogólnym twierdzeniu, co sugeruje, że dopisek na marginesie był dowodem, który później uznał za błędny.

A co z sumą więcej niż dwóch potęg?

Twierdzenie dotyczy dokładnie dwóch potęg dających w sumie trzecią. Sumy większej liczby składników to inne pytanie. Euler przypuszczał, że k-ta potęga wymaga co najmniej k k-tych potęg, i to przypuszczenie jest fałszywe: 27⁵ + 84⁵ + 110⁵ + 133⁵ = 144⁵.

Czy zero jest dopuszczalne?

Nie. Twierdzenie dotyczy dodatnich liczb całkowitych. Przy zerze 0ⁿ + cⁿ = cⁿ, co jest prawdą i nic nie mówi. Ujemne podstawy to inne pytanie dla nieparzystych wykładników, bo liczba ujemna do nieparzystej potęgi jest ujemna, a twierdzenie jest sformułowane dla dodatnich liczb całkowitych.

Chcesz wypróbować?

Otwórz PictorX w swojej przeglądarce — do uruchomienia nie jest wymagana żadna instalacja ani karta kredytowa.

Sprawdź sumę potęg