Giải thích bảng tuần hoàn

Năm 1869, Dmitri Mendeleev xếp 63 nguyên tố được biết lúc đó thành một bảng và chừa trống những chỗ không có nguyên tố nào phù hợp. Ông tin chắc vào quy luật của mình đến mức mô tả trước các nguyên tố còn thiếu trước khi có ai tìm ra chúng. Ngày nay bảng có 118 nguyên tố, và chính quy luật đó giải thích vì sao mỗi nguyên tố có tính chất như vậy.

Bảng tuần hoàn vẽ thành lưới ô vuông màu, mỗi loại nguyên tố một màu, với các hàng lanthanide và actinide ở bên dưới
Bảng tuần hoàn vẽ thành lưới ô vuông màu, mỗi loại nguyên tố một màu, với các hàng lanthanide và actinide ở bên dưới

Số hiệu nguyên tử

Mỗi nguyên tố được xác định bởi số hiệu nguyên tử: số proton trong hạt nhân của mỗi nguyên tử. Hydrogen có 1, carbon 6, vàng 79. Bảng liệt kê các nguyên tố theo thứ tự số hiệu nguyên tử, và một nguyên tử trung hòa có số electron bằng số proton. Các electron đó, và cách chúng sắp xếp, quyết định gần như mọi tính chất của một nguyên tố.

Chu kì và nhóm

Các hàng được gọi là chu kì. Mỗi chu kì bắt đầu bằng một nguyên tử mở ra lớp electron mới, nên số thứ tự chu kì cho biết nguyên tử có bao nhiêu lớp electron. Các cột được gọi là nhóm và được đánh số từ 1 đến 18. Các nguyên tử cùng nhóm có cùng số electron ở lớp ngoài cùng, vì thế các kim loại kiềm nhóm 1 đều phản ứng với nước, các halogen nhóm 17 đều tạo muối, còn các khí hiếm nhóm 18 hầu như không phản ứng.

Khối và cấu hình electron

Electron điền vào các phân lớp gọi là s, p, d và f, chứa tối đa 2, 6, 10 và 14 electron. Các khối của bảng cho biết nguyên tố đang điền phân lớp nào: khối s ở bên trái, khối p ở bên phải, khối d gồm các kim loại chuyển tiếp ở giữa, và khối f gồm lanthanide và actinide ở dưới. Cấu hình electron liệt kê các phân lớp đã điền, thường viết sau khí hiếm gần nhất, nên sắt là [Ar] 3d6 4s2. Một vài nguyên tố không theo thứ tự điền đơn giản: chromium và đồng chuyển một electron từ 4s sang 3d, vì phân lớp d bán bão hòa hoặc bão hòa đặc biệt bền.

Xu hướng

Trong một chu kì từ trái sang phải, hạt nhân có thêm proton trong khi electron vẫn ở cùng một lớp, nên chúng bị giữ chặt hơn: nguyên tử nhỏ dần và độ âm điện, tức lực hút electron dùng chung, tăng dần, đến fluorine là 3,98. Đi xuống một nhóm, mỗi nguyên tử thêm một lớp, nên nguyên tử lớn hơn và dễ mất electron lớp ngoài hơn. Vì vậy caesium hoạt động mạnh hơn lithium rất nhiều, và tính kim loại tăng dần về phía dưới bên trái của bảng.

Lịch sử

Năm 1829, Johann Döbereiner nhận thấy các bộ ba nguyên tố giống nhau, và năm 1865, John Newlands thấy tính chất lặp lại sau mỗi tám nguyên tố. Năm 1869, Dmitri Mendeleev, và độc lập với ông là Lothar Meyer, lập ra những bảng tuần hoàn thực sự đầu tiên. Dự đoán của Mendeleev về eka-nhôm, eka-boron và eka-silicon được xác nhận khi gallium được tìm ra năm 1875, scandium năm 1879 và germanium năm 1886. Năm 1913, Henry Moseley chứng minh nguyên tắc sắp xếp thực sự là số hiệu nguyên tử, và vào thập niên 1940, Glenn Seaborg chuyển các actinide sang một hàng riêng. Chu kì thứ bảy hoàn tất năm 2016, khi nihonium, moscovium, tennessine và oganesson được đặt tên.

Chân dung Dmitri Mendeleev (1834–1907)
Chân dung Dmitri Mendeleev (1834–1907)

Tự khám phá

Mở công cụ khám phá và nhấp vào bất kì nguyên tố nào để xem nguyên tử khối, nhóm, chu kì, khối, cấu hình electron và độ âm điện, cùng các electron được vẽ theo từng lớp. Tô màu bảng theo loại để thấy kim loại, á kim và phi kim, theo khối để thấy các vùng s, p, d và f, theo trạng thái để tìm vài chất lỏng và khí ít ỏi, và theo độ âm điện để thấy giá trị tăng dần về phía trên bên phải. Nhấp vào một mục chú giải để chỉ làm nổi bật nhóm đó.

Câu hỏi thường gặp

Ai phát minh ra bảng tuần hoàn?

Người thường được ghi công là Dmitri Mendeleev, nhờ bảng năm 1869 và những dự đoán chính xác về các nguyên tố chưa được phát hiện. Lothar Meyer công bố một bảng tương tự gần như cùng lúc, và trước họ đã có nhiều nhà hóa học nhận ra một phần quy luật.

Hydrogen nên đặt ở đâu?

Hydrogen thường được đặt trên các kim loại kiềm vì có một electron lớp ngoài, nhưng nó là chất khí và phi kim, và ở một số mặt giống các halogen, vốn chỉ thiếu một electron. Vị trí của nó là do quy ước.

Những nguyên tố nào ở thể lỏng ở nhiệt độ phòng?

Chỉ có bromine và thủy ngân ở 20 °C. Gallium và caesium nóng chảy ở nhiệt độ cao hơn một chút, khoảng 30 °C và 28 °C, nên chúng sẽ chảy ra trong bàn tay ấm.

Vì sao lanthanide và actinide được vẽ riêng?

Chúng điền phân lớp f và thuộc chu kì 6 và 7, giữa nhóm 2 và nhóm 3. Nếu vẽ đúng chỗ, bảng sẽ rộng 32 cột, nên chúng thường được đặt thành hai hàng bên dưới bảng chính.

Sẵn sàng thử chưa?

Mở PictorX trong trình duyệt — không cần cài đặt, không cần thẻ tín dụng để bắt đầu.

Khám phá bảng tuần hoàn