Chu kỳ bán rã hoạt động như thế nào
Chu kỳ bán rã là khoảng thời gian để một nửa trong số rất nhiều nguyên tử không bền phân rã. Đó là một đặc tính cố định của mỗi đồng vị, hầu như không bị ảnh hưởng bởi nhiệt độ, áp suất hay phản ứng hóa học, nên phân rã phóng xạ là một trong những quá trình dễ dự đoán nhất trong tự nhiên, dù từng nguyên tử riêng lẻ phân rã một cách ngẫu nhiên. Dưới đây là cách nó diễn ra và cách tính toán với nó.
Vì sao phân rã giảm một nửa
Mỗi hạt nhân không bền của một đồng vị đều có cùng một xác suất nhỏ để phân rã trong mỗi giây, bất kể nó đã tồn tại bao lâu. Vì vậy, số hạt nhân phân rã mỗi giây tỷ lệ với số hạt nhân vẫn còn, và lượng chất giảm đi cùng một tỷ lệ sau mỗi khoảng thời gian bằng nhau. Đó là phân rã theo hàm mũ: sau một chu kỳ bán rã còn một nửa, sau hai chu kỳ còn một phần tư, sau ba chu kỳ còn một phần tám, và sau mười chu kỳ còn khoảng 0,1%.
Các công thức
Lượng còn lại sau thời gian t là N = N₀ × (1/2)^(t / T½). Giải theo các giá trị khác: N₀ = N × 2^(t / T½), t = T½ × log₂(N₀ / N) và T½ = t / log₂(N₀ / N). Iốt-131 có chu kỳ bán rã 8,02 ngày, nên từ 40 mg, sau 20 ngày còn lại 40 × 0,5^(20 / 8,02) = 7,1 mg. Và khi một mẫu chỉ còn 12,5%, đã có ba chu kỳ bán rã trôi qua, vì 1/2 × 1/2 × 1/2 = 1/8.
Hằng số phóng xạ, độ phóng xạ và thời gian sống trung bình
Các nhà vật lý thường dùng hằng số phóng xạ λ = ln 2 / T½ ≈ 0,693 / T½, khi đó N = N₀ × e^(−λt). Độ phóng xạ, tức số phân rã mỗi giây, là A = λN, đo bằng becquerel, nên nó cũng giảm một nửa cùng với lượng chất. Thời gian sống trung bình τ = 1 / λ ≈ 1,443 × T½ là thời gian trung bình một nguyên tử tồn tại trước khi phân rã. Với coban-60, có chu kỳ bán rã 5,27 năm, λ ≈ 0,132 mỗi năm và τ ≈ 7,6 năm.
Định tuổi bằng cacbon-14
Sinh vật hấp thụ cacbon từ không khí, nên khi còn sống, tỷ lệ cacbon-14 trong cơ thể chúng bằng tỷ lệ trong khí quyển. Sau khi chết, cacbon-14 phân rã với chu kỳ bán rã khoảng 5.730 năm. Nếu một mẩu gỗ chứa 25% lượng cacbon-14 của gỗ sống, đã có hai chu kỳ bán rã trôi qua: khoảng 11.460 năm. Các phòng thí nghiệm báo cáo tuổi quy ước theo chu kỳ bán rã Libby cũ là 5.568 năm và quy đổi bằng các đường cong hiệu chuẩn để hiệu chỉnh những thay đổi của cacbon-14 trong khí quyển. Phương pháp này truy ngược được khoảng 50.000 năm; xa hơn nữa thì lượng còn lại quá ít để đo.
Chu kỳ bán rã của các đồng vị phổ biến
Chu kỳ bán rã trải dài từ một phần nhỏ của giây đến hàng tỷ năm. Flo-18, dùng trong chụp PET, có chu kỳ bán rã 110 phút; tecneti-99m, chất đánh dấu được dùng nhiều nhất trong y học, 6 giờ; radon-222, một chất khí thoát ra tự nhiên từ lòng đất, 3,8 ngày; iốt-131 8 ngày; stronti-90 và xesi-137, sinh ra từ phân hạch hạt nhân, khoảng 30 năm; plutoni-239 24.110 năm; và urani-238 4,47 tỷ năm, xấp xỉ tuổi của Trái Đất. Chu kỳ bán rã ngắn nghĩa là bức xạ mạnh nhưng sớm kết thúc, chu kỳ dài nghĩa là bức xạ yếu nhưng kéo dài.
Câu hỏi thường gặp
Một mẫu có bao giờ phân rã hết hoàn toàn không?
Trong công thức, lượng chất chỉ tiến dần về 0, nhưng nguyên tử là thứ đếm được: khi chỉ còn vài nguyên tử, mỗi nguyên tử phân rã vào một thời điểm ngẫu nhiên của riêng nó, nên trên thực tế mọi thứ đều hết sau đủ nhiều chu kỳ bán rã. Sau 10 chu kỳ bán rã còn khoảng 0,1%, sau 20 chu kỳ còn khoảng một phần triệu.
Nhiệt độ hay áp suất có làm thay đổi chu kỳ bán rã không?
Trong điều kiện bình thường thì không. Phân rã xảy ra trong hạt nhân, nơi được che chắn khỏi các điều kiện hóa học và vật lý. Chỉ những trường hợp đặc biệt mới làm nó thay đổi đến mức đo được: sự bắt electron của berili-7 thay đổi chưa tới một phần trăm tùy theo môi trường hóa học xung quanh, và các nguyên tử bị ion hóa hoàn toàn trong các ngôi sao có thể phân rã rất khác.
Chu kỳ bán rã và thời gian sống trung bình khác nhau thế nào?
Chu kỳ bán rã là khoảng thời gian để một nửa số nguyên tử phân rã; thời gian sống trung bình là thời gian trung bình một nguyên tử tồn tại. Vì một số nguyên tử tồn tại lâu hơn nhiều so với phần lớn các nguyên tử khác, thời gian sống trung bình dài hơn: bằng 1 / ln 2, khoảng 1,443 lần chu kỳ bán rã.
Sẵn sàng thử chưa?
Mở PictorX trong trình duyệt — không cần cài đặt, không cần thẻ tín dụng để bắt đầu.
Mở công cụ tính chu kỳ bán rã